Դերասան կատարում է իր յուշերը
Հարցազրոյց Սերոժիկ ներկայացման բեմադրիչ Սերգէյ Մելիք Յովսէփեանի հետ


Սերգէյ Մելիք Յովսէփեանը, որի Սերոժիկը ներկայացումը անցեալ տարի բեմադրւեց Երեւանում, ծնւել է Իրանում, 1944 թւականին, սովորել ու ապրել է Անգլիայում ու Ֆրանսիայում, թատրոնի ու կինոյի ասպարէզում աշխատել է Իրանում (Արարատ-ի թիւ երկու թատերախմբի կազմում,1975-77 թւականներին) ու Եւրոպայում, իսկ այժմ լուրջ թատերական գործունէութիւն է սկսել Հայաստանում։ Երեւանում նրա առաջին բեմադրութեան, եւ որպէս սփիւռքահայ Հայաստանում աշխատելու փորձի մասին առհասարակ, նրա հետ ունեցել ենք հետեւեալ հարցազրոյցը։

Ինչի՞ մասին է Սերոժիկը։
Նախ պիտի ասեմ, որ դա բառիս բուն իմաստով պիէս չէ։ Դերասանը իր կեանքի զանազան շրջանների յուշերը, իր պապիկի, տատիկի՝ թէ հօրական ու թէ մօրական, պատմել է ինձ, դրանք գրի է առել, յետոյ մենք դրանցից ընտրել ենք մի քանիսը։ Նա դրանք գրել է դիալոգի ձեւով, եւ մեր միակ պայմանն այն էր, որ որեւէ հնարովի բան գոյութիւն չունենայ։ Նա գրել էր մասեր, որպէս հնարքներ տարբեր դրւագներ իրար կապելու եւ ինչ որ պիէսանման կառոյց ստեղծելու համար, ես դրանք բոլորը մերժեցի, քանի որ հաւատացած էի, որ միայն այն պարագայում կը կարողանանք հանդիսատեսի հետ կապ հաստատել, որ պահւի պատմւածների անմիջականութիւնը եւ դրանց յուշեր լինելու իրականութիւնը չփոխւի։ Նաեւ կար ազնւութեան, անկեղծութեան ու մաքրութեան հարցը. ներկայացման փորձը ինձ փաստեց, որ այդպէս էր եւ հանդիսատեսը կարողանում էր կապ հաստատել տեսարաններից առնւազն որոշների հետ եւ իր ընտանիքի մի մասը տեսնել դրանցում։
Ուրեմն ներկայացումը կազմւած է դերասանի անձնական յուշերից եւ դա Հայաստանում աննախադէպ էր, որ անձնական կեանքի դրւագները ուղղակի բաժանես հանդիսատեսի հետ եւ այդ առումով պիէսը ստացաւ նաեւ մի տեսակ թերափիի բնոյթ դերասանի համար։ Եւ նա սկսեց ինքն իրեն ու իր ծնողներին օբյեկտիւօրէն տեսնել։

-Ինչո՞ւ մի քանի դերասաններ չեն խաղում տարբեր մարդկանց դերերը եւ բոլոր դերերում մէկ հոգի է դերակատարում։
-Հետաքրքիր է, որ ինքը դերասանն էլ էր սկզբում այդպէս ցանկանում։ Բայց ես մի սկզբունք ունէի. ես ասում էի, որ եթէ ուրիշ մէկը դրանք խաղայ, դա մի տեսակ յուշ վերականգնել կը դառնայ։ Նրան ասացի՝ ես չեմ ուզում յուշ վերականգնել, ես ուզում եմ դու դրանք ապրես բեմի վրայ եւ դրանք ամէն անգամ տարբեր կարող են լինել։ Ներկայացման ձեւն էլ այն սկզբունքի վրայ է հիմնւած, որ պահպանւի այսպէս ասած յուշային ձեւը. կարծես մի սենեակ ես մտնում եւ մարդիկ շրջանակների մէջ սկսում են կենդանանալ։ Ես համոզւած եմ դա ճիշտ ընտրութիւն է եղել։

-Բայց դա դժւարացնում է պերսոնաժների հետ կապ ստեղծել եւ նրանց միմեանցից զանազանել։ Գոնէ կարելի էր հնարքներ գտնել այս դժւարութիւնը յաղթահարելու համար ...
-Հետաքրքիր է, որ նման դիտողութիւններ արւել են միայն պարսկահայերի կողմից։ Հայաստանի հայը անմիջապէս զանազանում է գիւմրեցուն կամ ասենք ռուսախօս երեւանցուն ու այս առումով դժւարութիւն չունի ... իհարկէ, միայն լեզւի խնդիր չէ դա, այլ նաեւ կենցաղի ու մշակոյթի. օրինակ պարսկահայերի մօտ հարսն ու կեսուրը նոյն տնում չեն ապրում։ Իհարկէ չեմ ուզում մերժել քո դիտողութիւնը եւ երեւի հնարքներ պիտի մտածեմ նման դժւարութիւնը կանխելու։ Միգուցէ բրոշուրում մի փոքրիկ բացատրութեամբ հնարաւոր լինի հանդիսատեսին պատրաստել աւելի արագ կապ հաստատել կիրառւած ձեւի հետ։

-Ի՞նչ առումով է այսպիսի մի ընտանիքի յուշերը արժանի պիէսի ու բեմադրութեան վերածւելու։ Ի՞նչ հետաքրքիր բան կայ դրանցում։
-Հայաստանում հայ ընտանիքի վերաբերեալ առասպելներ կան։ Կայ մի սուրբ ընտանիքի կեղծ պատկեր, բայց իրականում այդ սուրբ ընտանիքի մէջ ահաւոր կեղտեր կան, որոնց մասին երբեք չի խօսւում։ Ինձ թւում է, որ մեր պիէսը իրական պատկեր է ներկայացնում հայ ընտանիքից։ Իմ անձնական կարծիքն այն է, որ ընտանիքը կարող է ունենալ դրական ազդեցութիւն իր անդամների վրայ, կարող է եւ ունենալ աւերիչ ազդեցութիւն. ահա սրա մասին խօսելու առիթ ստեղծելը, Հայաստանի նման երկրում, հետաքրիր էր։ Նաեւ կար այս հարցը, որ ամէն ինչը երեխային ուղղելով, նրա հետ ինչ ենք անում։ Օրինակ երեխայի մէջ ցեղասպանութեան մասին գիտակցութիւն ստեղծելու համար, պէ՞տք է նրան ասել, որ թուրքերը այնինչի աչքն էին հանում կամ անտէրը կտրում էին ու բերանը դնում եւ այլն, ինչպէս մի տեսարանում տատն է բացատրում Սերոժիկին։ Այսպիսով ինչ ենք ուզում անել երեխայի հետ։

-Որոշ շարժումները կամ թիքերը, որ պերսոնաժներին միմեանցից զանազանելու համար օգտւել ես, երբեմն կաղապարի են վերածւել, ասենք հովհարի, կամ փոշի առնելու, կամ կաղալու սովորութիւնները ...
-Դրանք բոլորն էլ վերցւել են դերասանի իրական յուշերից, թէեւ երբեմն մուտք են գործում ինչ-որ արհեստական բաներ, որ ես միւս ներկայացման համար ճշտում եմ։ Իմանում ես, Դանիեալեանը քոմեդի դերասան է, եւ երբ բեմ է մտնում, անմիջապէս հանդիսատեսը ծիծաղում է։ Եւ երբեմն նա հանդիսատեսի սպասումներին պատասխանում էր ինչ-որ ձեւով նրա պահանջածը նրան մատուցելով. նման դէպքերում ես ներկայացումից յետոյ նրան դիտողութիւն էի անում։

-Քո կարծիքով ներկայացումը կարելի՞ է քոմեդի համարել։
-Քոմեդի չէ, բայց զւարճալի է։ Իրականում խօսւում է ցաւալի հարցերի մասին. հօր ու մօր յարաբերութիւնները, ընտանիքների յարաբերութիւննեը եւ այլն... բայց վիճակները ծիծաղելի վիճակներ են։ Ինձ թւում է, որ այդպէս ծիծաղելով, ասելով որ իմ մեծ մերն էլ էդպէս էր, հանդիսատեսը դատարկում է իրեն։ Մի տեսակ թերապիայի բնոյթ ունի։

-Դու որպէս սփիւռքում ապրած ու մեծացած մարդ, ինչո՞ւ այդքան տեղային զուտ հայաստանեան նիւթ ընտրեցիր, որպէս քո առաջին բեմադրութեան թեմա։
-Ճիշտն ասած, դերասանի հետ սկսել էի փորձել մի թարգմանւած պիէս։ Փորձերի ընթացքում նկատեցի, որ ինքը դեռ պատրաստ չէ դրա համար։ Նոյն փորձերի ժամանակ, ընդմիջումներին նա սկսեց իր յուշերն ինձ պատմել ու ծիծաղում էինք։ Իրեն ասացի՝ դրանք գրի առ։ Նրա կատարեալ տիրապետութիւնը նիւթին եւ նրա հարիւր տոկոս վստահութիւնն ինձ, ինձ շատ օգնեց, որ ես էլ մտնեմ նրա աշխարհը։ Բոլորովին հնարաւոր չէր ուրիշ դերասանի հետ նման թեքսթ բեմի վրայ բերել։ Ճիշտ ես ասում. ես ինքս էլ դրսից էի նայում վիճակին։ Կարելի է ասել, որ ես այդ նիւթերը դասաւորել եմ։ Որեւէ երկրում օտարերկրացին դժւարութիւններ է ունենում, բայց մենք երբեմն մտածում ենք Հայաստանը բացառութիւն է, ասում ենք՝ ոչինչ, հայ ենք, կերթանք կանենք. բայց այդքան հեշտ չէ։ Նոյնիսկ հաղորդակցութեան մէջ լուրջ խնդիրներ կայ։

-Քանի՞ տարի է Հայաստանում ես ապրում։
-Արդէն երկու ու կէս տարի է։ Եւ բարեբախտաբար հէնց սկզբից ճիշտ մարդկանց հետ հանդիպում ունեցայ։ Այսինքն՝ պաշտօնական թատրոնի ու գեղարւեստական ղեկավարների շրջանակից դուրս մարդկանց հետ։ Իհարկէ երկար տեւեց, մինչեւ կարողացանք այս մարդկանց հետ այնպիսի յարաբերութիւն մշակել, որ երբ խօսում ենք, իրար հասկանում ենք։ Խորթութիւնը մէջտեղից գնացել է։ Այս մարդկանց շնորհիւ եւ յատկապէս դերասանիս շնորհիւ էր, որ նման բան հնարաւոր դարձաւ։ Հիմա արդէն միւս աշխատանքները կարող է աւելի հեշտ լինել։

-Ի՞նչ ծրագրեր ունես ապագայի համար։
-Հոկտեմբերին ու Նոյեմբերին Սերոժիկը 17 անգամ ներկայացւել է։ Ներկայացումները միշտ լիքը դահլիճով էին լինում, պահանջը կար, որ նորից շարունակէր, բայց արդէն ցրտերն ընկել էին ու թատերասրահը ջեռուցման հնարաւորութիւններ չունէր։ Գարնանը նոր թափով շարունակելու ենք Սերոժիկ-ի ներկայացումները, ու նաեւ երկու ուրիշ պիէսների դերաբաշխումների աշխատանքը պիտի սկսեմ։ Մէկը Էմանուէլ Շմիտի գործերից է, Լիբերթան կամ Ազատասէրը անունով։ Միւսը մի պիէս է, որի հեղինակը կանադացի է։ Եթէ էս երկուսն այս տարի բեմադրեմ, արդէն լաւ է։ Չմոռամամ ասել, որ Սերժիկը բեմադրւել է Երեւանի պետական կամերային երաժշտական թատրոնում, որը շատ լաւ ու հասկացող տնօրէն ունի ու շատ լաւ կապեր ենք ստեղծել միմեանց հետ։

Յոյս թիւ 23
9 Ապրիլ 2007