Աշխատել ենք ոչ ոք չմոռացւի
Իրանահայ կերպարւեստի ցուցահանդէս Թեհրանի Սաբա պատկերասրահում
Դեկտեմբեր 7-20

Հարցազրոյց ցուցահանդէսի գործադիր յանձնախմբի անդամներ՝
Արման Ստեփանեանի, Սերոժ Բարսեղեանի եւ Արմոնդ Այվազեանի հետ
 

Հարցազրոյցը վարեցին՝
Ռոբերթ Սաֆարեանը
Լիա Խաչիկեանը

 

Դեկտեմբերի 7-20-ին Թեհրանի Սաբա պատկերասրահում կայանալու է իրանահայ կերպարւեստի ցուցահանդէս, որն ընդգրկելու է Պահլաւի շրջանի եւ յետիսլամական յեղափոխութեան տարիների համարեա բոլոր իրանահայ արւեստագէների գործերը՝ ի մի բերելով երեք սերունդներ, եւ այդ առումով իսկ աննախադէպ իրադարձութիւն է իրանահայ արւեստի համար։ Ցուցահանդէսը կազմակերպւել է Իրանի Արւեստի ակադեմիայի (Ֆարհանգեստանէ հոնար) նախաձեռնութեամբ. գործադիր յանձնախումբի անդամներն են՝ Արման Ստեփանեանը, Սերոժ Բարսեղեանը, Արմոնդ Այվազեանը, Հադի Ջամադին եւ Վահէդէ Խաքդանը։ Աշխատանքի մանրամասնութիւնների մասին եւ ընդհանրապէս նման ցուցահանդէսի նշանակութեան ու անհրաժեշտութեան վերաբերեալ հարցազրոյց ենք ունեցել գործադիր յանձնախմբի հայ անդամների հետ։

 

Խնդրեմ բացատրէք ինչպէ՞ս ստեղծւեց այսպիսի ցուցահանդէս կազմակերպելու միտքը։ Ինչպէ՞ս սկսեցիք աշխատանքները։
Արման Ստեփանեան
Սոհրաբ Հադին Ֆարհանգեստանէ Հոնար-ի կողմից կապւեց ինձ հետ եւ ասաց, թէ կարդացել եմ ձեր յօդւածը Թեհրանի հայկական եկեղեցիների մասին, եւ առաջարկեց կազմակերպել ցուցահանդէս հայ արւեստագէտների գործերից։ Ես էլ ասացի շատ բարի, եթէ ցուցահանդէս էք ուզում, դա պիտի ունենայ նաեւ իր գիրքը, եւ նիւթապէս ապահովւի։ Քանի որ ես ունէի քաղաքապետութեան եւ ժամանակակից արւեստի թանգարանի փորձառութիւնները, ուր ունեմ պատրաստւած, բայց չտպւած գրքեր։ Եւ այսպիսով նախ մենք կազմակերպիչ յանձնախումբը կազմեցինք, որին մասնակցում են նաեւ նկարիչներ Հադի Ջամադին եւ Վահէդէ Խաքդանը, սակայն գործնական աշխատանքները ծանրացել է հիմնականում մեր երեքի վրայ։
Սկզբում մտածեցինք ցուցահանդէսը ունենայ չորս բաժիններ՝ նկարչութիւն, արձանագործութիւն, գրաֆիկ եւ լուսանկարչութիւն։ Արձանագործութեան վերաբերեալ օր. Լիլիթ Տէրեանն ասաց դժւար կը լինի արձանագործներ գտնել եւ աւելի լաւ է այդ բաժինը հանենք։ Գրաֆիկայի վերաբերեալ Արմոնդ Այվազեանն ասաց՝ քանի որ այդ բնագաւառում մեր արւեստագէտների գործերը մեծամասնաբար քամրշալ են, եւ մշակութային գրաֆիկա քիչ ունենք, աւելի լաւ կը լինի դրանից էլ անցնենք, եւ այսպիսով մնաց նկարչութիւնն ու լուսանկարչութիւնը։ Ինչ վերաբերում է լուսանկարչութեանը, մենք ունենք Ղաջար շրջանի 17 հայ լուսանկարիչներ, բայց ասացին դրանք օրիգինալ գործեր են եւ ցուցադրելու դէպքում, ապահովութեան հարց կունենանք, եւ աւելի լաւ է սահմանափակւենք Իսլամական յեղափոխութիւնից առաջ երկու շրջաններով եւ դրան յաջորդած շրջանով։ Եթէ ցուցադրւէին նաեւ Ղաջար շրջանի լուսանկարները, ցուցահանդէսը շատ աւելի ճոխ կը լինէր։ Այսպիսով գործեր են ցուցադրւելու 49 լուսանկարիչներից։ Արկադի Պօղոսեանը չկայ, Հրանտ Կարապետեանը չկայ, դրանք պալատական լուսանկարիչներ են եղել, որ թէեւ նրանց գործերը կան, բայց քաղաքական հարցերի բերումով չենք ներառել։

Իսկ օր. Լիլիթ Տէրեա՞նը։
Սերոժ Բարսեղեան
Լիլիթ Տէրեանը մի տեսակ աշխատանքի բարոյական եւ հեղինակային ղեկավարն է։ Անցեալ շաբաթ գործերի ընդհանուր դրութեան մասին իրեն զեկուցել եմ, բայց բնականաբար մեր արածը գործնական բնոյթ ունի եւ հարկ էլ չի եղել բոլոր մանրամասնութիւնների մասին նրան զեկուցել։ Ինքն առաջարկեց արձանագործութեան բաժին չլինի եւ իր գործերի ցուցադրման հետ էլ չհամաձայնւեց։
Նկարչութեան բաժնում, մտածեցինք Յարութիւն (Արտուշ) Մինասեանից սկսենք, գանք մինչեւ ...։ Մինասեանը շատ կարեւոր դեր է ունեցել մեր երկրի մոդեռն նկարչութեան մէջ։ Բարեբախտաբար, նորերս Երեւանում մի փոքրիկ գրքոյկ է հրատարակւել նրա մասին։ Նա հիմնականում իր ապրուստն հայթայթելու համար, ծովանկարիչ է եղել։ Բայց տաս տարի Ամերիկայի աբստրակտ էքսպերսիոնիստներից աւելի վաղ, նկարել է այդ ոճով։ Այդ առումով միջազգային նշանակութիւն ունի, միայն բնիկ (տեղային) արւեստագէտ չէ։ Յամենայն դէպս, այս ցուցահանդէսը լաւ առիթ եղաւ, որ նրա գործերը ներկայացնենք իր պատշաճ ձեւով։
Այս էլ ասեմ, որ բիւջէտային հարցեր ունենցանք եւ հէնց դրանց պատճառով էլ ցուցահանդէսը չորս ամիս ուշացաւ։ Իմիջիայլոց, ամբողջ ցուցահանդէսի բիւջէն, առաւելագոյնը 15 միլիոն թումանից չի անցնում, որը այս մակարդակի մի աշխատանքի համար չնչին գումար է։ Ես մտածում եմ, որ այս ցուցահանդէսը, մի քիչ աւելի փոքր, կարելի է կրկնել Արարատ միութիւնում եւ ինչու չէ, նաեւ տանել Հայաստան։

Կարծում եմ այս քանակով գործեր հաւաքելու ժամանակ ձեզանից իւրաքանչիւրը մի անգամ եւս վերանայել է իրանահայ կերպարւեստի պատմութիւնը եւ նոր բաներ է պարզւել ձեզ համար։ Կարելի է խօսէք այս փորձառութեան մասին։
Ա.Ս.
Ես միայն լուսանկարչութեան մասին կարող եմ խօսել։Լաւ, բոլորս գիտենք Նիկոլ Ֆարիդանիին,Վահէ Թըրպանչեանին ու Աճեէմեանին, որը ստուդիայի լուսանկարիչ է, եւ որի փոքր անունը մինչեւ օրս էլ չգիտենք։ Բայց ես չէի կարող երեւակայել, որ յետյեղափոխական շրջանում կարող էինք 45 լուսանկարիչ գտնել։ Հիմա ցուցահանդէսում կը տեսնէք, որ ինչ շքեղ գործեր կան Ջուղայից եկած, նաեւ Թեհրանի երիտասարդների գործեր։ Հիմա մենք մտածում ենք նաեւ ցուցահանդէսից յետոյ ինչ կարելի է անել. արդեօք կարող ենք այս արւեստագէտներին իրար շուրջ հաւաքել եւ մի բան անե՞լ, թէ ո՛չ։

Այս մեծ քանակով լուսանկարիչներից, քանիս՞ն են իսկապէս լուրջ ու հետեւողական ձեւով զբաղւում լուսանկարչութեամբ։ Երեւի մեծ մասը իրենց իսկական աշխատանքի կողքին նաեւ լուսանկարում են։
Ա.Ս.
Առանց չափազանցութեան, կարող եմ ասել այս 49 հոգուց, շուրջ 40 տոկոսը միայն լուսանկարչութեամբ են զբաղւում։ Օրինակ Ալֆրէդ Եաղուբզադէն, Նիկոլ Ֆարիդանին, Անգինէ Գալստանեանը, կան ուրիշներ, ասենք Ջուղայում, որ աւելի սովորական կարգի լուսանկարիչներ են, եւ նոյնիսկ հարսանիք ու կնունք են լուսանկարում եւ այլն։ Սրանցից 10-15 տոկոսը լուսանկարչութիւն են սովորել եւ աւարտել, մի ուրիշ մասը գրաֆիկա է աւարտել։
Ս.Բ.
Նկարիչների մէջ էլ կան մարդիկ, որոնք կոչւում էն Վիքենդ արթիսթ, այսինքն՝ միայն շաբաթւայ վերջի արձակուրդի ժամանակ են նկարչութեամբ զբաղւում։ Բայց այստեղ մեծամասնաբար արհեստավարժ մարդիկ են, նկարչութիւնը իրենց գործն է։
Արմոնդ Այվազեան
Կրկին ուզում եմ շեշտել, որ մեր մօտեցումը մի տեսակ պատմական մօտեցում է եղել։ Այսինքն աշխատել ենք ոչ ոք չմոռացւի։ Եթէ շատ բարձր, զուտ գեղագիտական չափանիշերով ուզէինք դատել, գուցէ հինգ-վեց, ամենաշատը 10 հոգի լինէր ցուցադրել։ Բայց մենք ջանացել ենք բարձր միջինը պահել։ Եւ այս բարձր միջինը բաներ է ցուցաբերում, որ հետաքրքիր է։ Հակառակ իրանահայերի արտագաղթի, ես կասեմ ժողովրդի որակը բարձրացել է։ Եթէ 50-ականներին երեք լաւ նկարիչ ենք ունեցել, հիմա 50-ն ունենք։ Թէեւ իրանահայերի թիւը այն ժամանակւայ համեմատութեամբ մէկ հինգերորդ կամ մէկ վեցերորդի չափ պակսել է։ Եւ մասնակցողների մեծ մասը երիտասարդներ են, որ բաւականին յուսադրելի է։
Իմ կարծիքով, մենք նկարչութեան մէջ աւելի բարձր որակ ունենք քան լուսանկարչութեան։ Նոր թեքնոլոժին էլ լուսանկարելը հեշտացրել է եւ ամէն մարդ կարող է լուսանկարել։ Սա թէ լաւ է, թէ վատ։ Իմ կարծիքով, քանակը որակ է բերում։ Երբ դու հարիւր լուսանկրիչ ունես, դրանցից երեքը կարող է բարձր մակարդակի հասնել։ Բայց նաեւ կան մարդիկ, որ այսպէս ասած, բազմավաստակ են, ուրիշ գործերի կողքին նաեւ լուսանկարում են։ Նկարչութեան մէջ, սակայն, այն մարդիկ, որ իրենց ամբողջ ուժերով եւ ամբողջ հոգով նկարչութեամբ զբաղւեն, իմ կարծիքով, աւելի շատ են։

Արդեօք նկարիչների մէջ էլ կա՞ն երիտասարդներ, որ բացառիկ տաղանդ լինեն։
Ս.Բ.
Արմինէ Վարդանեանը, որ Վիդէօ արթ է գործում նաեւ աշխոյշժ եւ հետեւողական ուժ է, բայց ընդհանրապէս, կարծես առօրեայ կեանքի հոսանքը հայ աղջիկներին իրենց հետ տանում է։ Երբ ամուսնանում են ու երեխայ ունենում, ասես թէ արւեստագէտ լինելը մոռանում են։

Ուրիշ անգամներ էլ են եղել իրանահայ արւեստագէտների ցուցահանդէսներ, ամէն անգամ էլ խօսւել է այս ցանկութեան մասին, որ իրանահայ արտիստները մի ձեւով կազմակերպւեն, իրար հետ աշխատեն եւ այլն։ Սակայն այս բանը չի իրականացել, այդ դէյթա-բէյսը (բազան) չի ստեղծւել եւ ամէն անգամ ստիպւած ենք սկսել զրոյից։
Ս.Բ.
Սա մշակութային խնդիր է. մենք դժբախտաբար հասարակական եւ հաւաքական մօտեցում չունենք։ Նաեւ անհանդուրժողական ենք։ Իհարկէ, ես կարծում եմ՝ մեր սերնդի համեմատութեամբ երիտասարդները աւելի հանդուրժողական են։ Այս առումով կազմակերպւելու համար պայմաններն աւելի նպաստաւոր են։ Յետոյ, կուսակցական մտածելակերպը այնքան ուժեղ է իրանահայերի մօտ,որ դժւար թէ մի կազմակերպութիւն կարողանայ անկախ լինել, մինչդեռ գեղարւեստական կազմակերպութեան համար անկախութիւնը մի անհրաժեշտութիւն է։
Ա.Ս.
21 տարի սրանից առաջ, 1987-ին, Թեհրանի Ժամանակակից արւեստի թանգարանում, հայ նկարիչների ցուցահանդէս կազմակերպեցինք։ 1990-ին լուսանկարչութեան պատմութեան ցուցահանդէսը ունենցանք։
Ա.Ա.
Մենք այսօր արւեստագէտների երեք սերունդ ունենք։ Այն մարդիկ, որ կարող են որեւէ կազմակերպչական քայլ վերցնել, միջին սերնդի վերեւներում գտնւող մարդիկ են, որ թէ երիտասարդները եւ թէ տարեցները կարող են նրանց խօսքը լսել։

Դուք կազմակերպում էք իրանահայ արւեստագէտների ցուցահանդէս։ Արդեօք այդ մարդիկ, բացի հայկական անուններից, որեւէ ընդհանուր բան ունեն իրենց գործերից, թէ՛ բովանդակութեան եւ թէ՛ ձեւի առումով, որեւէ հայկականութիւն կայ նրանց ստեղծագործութիւններում։
Ս.Բ.
Այսօր մենք չունենք այնպիսի արւեստի գործեր, որ հանդիսատեսը դրանք դիտելիս ասի՝ սրա գործը ինչքան հայկական է, կամ ինչպիսի հայկական հոգեբանութիւն ունի, մինչդեռ մենք Ջուղան ունենք, Ջուղայի վանքի ոճն ունենք, որ հայկական եւ պարսկական ոճերի խառնուրդ է։ Այսինքն այդպիսի ոճ ունենք։ Եւ դա շատ կարեւոր հարց է արւեստում, որ մարդու ինքնութիւնը իր գործերում դրսեւորւի։ Չեմ ասում շատ ցայտուն ու պարզ, բայց ոնց որ աննկատելի կերպով, անտեսանելի։ Կարելի է ուսումնասիրել, թէ ինչպէս հայ արտիստը պիտի իր համն ու հոտն ունենայ, սակայն այդ պիտին չպիտի զոռով լինի։
Ա.Ս.
Ընդհանրապէս, արւեստը պիտի միջազգային լեզու ունենայ։ Ազգային լեզուն շատ տեղեր մի տեսակ զսպանակ է դառնում։
Ս.Բ.
Դա ճիշտ է, բայց միաժամանակ պիտի տեղային կամ ազգային համ ու հոտ ունենալ. օրինակ Քանդինսկին, կամ հէնց Արամ Խաչատրեանը։
Ա.Ս.
Հա, բայց թէեւ նիւթը կարող է լինել հայկական, սակայն պիտի օգտագործել միջազգային լեզու։
Ա.Ա.
Ես կարծում եմ պիտի տեսնենք ինքներս քարաքթերով ինչքան հայ ենք։ Միայն սիւժէով հարցը չի լուծւում։ Օրինակ այնինչ լուսանկարիչը Ծիծեռնակաբերդ է նկարում։ Մի ֆրանսիացի էլ կարող էր այդ նկարել։ Դա հայեացքի եւ բարձր մակարդակի խնդիր է։ Մենք այս ցուցահանդէսի համար, այդ բարձր մակարդակի չափանիշերը չենք կիրառել։
Ես կարծում եմ այդպիսի համ ու հոտ նկարչութեան մէջ աւելի շատ կայ, որովհետեւ նկարչութիւնը լուսանկարչութեան համեմատութեամբ մարդու ներաշխարհի հետ աւելի շատ առնչութիւն ունի։
Ս.Բ.
Յամենայն դէպս, արւեստի քննադատութեան մէջ, սա շատ կարեւոր հարց է։ Օրինակ Անսէլ Ադամզը բնութիւն է նկարել, բայց միաժամանակ Ամերիկա է նկարել։ Խօսքը միայն ազգային ինքնութեան մասին չէ, ազգայնականը ընդհանրապէս արւեստի գործի հետ չի համընկնում. ազգային արւեստագէտները հէնց այդ պատճառով լոքալ (տեղային, գաւառական) են։ Հարցն այս է, որ արւեստագէտի գործը, բացի նրա հոգեբանական ներաշխարհը, պիտի նաեւ տեսնէք նրա գոյութիւնը ընդհանրապէս, անցեալը, մշակոյթը։ Դա երբեմն կատարւում է պարզ շեշտադրումով, բայց մերթ էլ անգիտակցաբար։ Ես կարծում եմ՝ դա կարեւոր հարց է եւ հայ արւեստագէտները պիտի դրա մասին մտածեն։ Եւ ես ուզում եմ ասել, որ այդպիսի բան գոյութիւն ունի։ Բաւական է գնալ Ջուղա եւ տեսնել ինչպիսի շքեղ խառնուրդ է ստեղծւել հայկական եւ իրանական հոգեբանութիւններից։ Կամ ասենք Իրանական գորգագործութեան մէջ հայկական ոճ, հայկական նախշեր ու գոյներ ունենք։ Քանդինսկիի գործերի մէջ կարելի է տեսնել ռուսական երաժշտութիւնը։
Ա.Ա.
Մի ժամանակ կայ,որ մի արւեստագէտ գնում է նկարելու, օղի էլ խմում է, մի ժամանակ էլ մէկը գնում է օղի խմելու, նկարում էլ է։ Մեր նկարիչների գործերից շատերը երկրորդ քաթեգորիին են պատկանում։ Դու չես զգում էդ խորքը եւ հետեւողականութիւնը, որ մի լուսանկարի համար շաբաթներ մտածել, շաբաթներ ճիշտ մարդը փնտրել ու գտնել եւ այսպէս։ Իհարկէ մենք այս չափանիշերով մեր ընտրութիւնները չենք կատարել։ Հէնց այնքան, որ մի նկար անկախ, գեղեցիկ եւ ներկայանալի է եղել, ներառւել է մեր ցուցահանդէսում։

Նկատի ունենալով այս բոոլրը, արդեօք նման ցուցահանդէսներ, մի տեսակ փո՞րձ չէ՝ ստեղծելու համար մի ընդհանուր ինքնութիւն մի շարք մարդկանց մէջ, որ իրականում այդպիսի համընդհանուր ինքնութիւն չունեն։ Ու նաեւ փորձում ենք կազմակերպչական միջոցներով, նրանց կապել միմեանց հետ։ Մինչդեռ, նախ՝ պիտի գոյութիւն ունենայ մի ընդհանուր ներքին միասնականութիւն, որ հնարաւոր դարձնի կազմկերպութեան ստեղծումը։
Ս.Բ.
Կայ ընդհանուր բանը։ Նախ այն իմաստով որ իրանահայ արտիստը երկու կողմից է փէտ ուտում։ Նախ իր հայրենակիցներից է ուտում, որ մշակոյթ չեն սիրում. հիմքից հակամշակոյթ են։ Յատկապէս յեղափոխութիւնից յետոյ աւելի կրթւած խաւը գաղթել է, մնացել է գիւղական ֆէոդալական հիմքեր ունեցող խաւը, որ մի քիչ էլ հարստացել է, եւ արդիւնքը մի զարմանալի միջակ դասակարգ է, որ հակամշակոյթ է։ Դա մէկ ընդհանրութիւն։ Երկրորդն այն, որ կարիք ունեն միմեանց. դա կարող է լաւ հիմք լինել միութիւն ստեղծելու համար։
Ա.Ա.
Այս ցուցահանդէսով մենք փորձում ենք այդ պատմութիւնը ստեղծել։ Գոնէ բացումի օրը 140 արւեստագէտ ներկայ են լինելու, եւ սա լաւ առիթ է այդ միասնականութիւնը ստեղծելու համար։
Ա.Ս.
Մենք վստահ ենք ցուցահանդէսը շատ թերութիւններ կունենայ։ Մենք պատրաստ ենք բոլոր քննադատութիւնները լսելու համար։
Ա.Ա.
Կը փորձենք այս ցուցահանդէսի բովանդակութիւնը տեղադրել մի համացանցային կայքում, որը կարող է նաեւ որպէս լաւ հիմք ծառայել գալիք աշխատանքներին։

Դա շատ լաւ է։ Յուսով ենք կը կարողանաք իրագործել թէ՛ դա եւ թէ՛ Ձեր միւս գեղեցիկ ծրագրերը, եւ ընդհանուր առմամբ, որպէս վերջին խօսք՝ շնորհակալութիւն յայտնելով այս զրոյցի համար, ցանկանում ենք յաջողութիւն մաղթել ձեզ եւ այս միջոցառմանը մասնակցած բոլոր անձանց։

Յոյս թիւ 40
10 Դեկտեմբեր 2008