ՉԵՄ ԿԱՐՈՂ ՄԻ ՍԽԱԼ ԲԱՆ ՏԵՍՆԵԼ ՈՒ ՉԱՍԵ
ՀԱՐՑԱԶՐՈՅՑ ԱՐՒԵՍՏԻ ՔՆՆԱԴԱՏ ԵՒ ԿՈՒՐԱՏՈՐ ԺԱՆԷտ ԼԱԶԱՐԵԱՆԻ ՀԵՏ

 


Իրանահայ արւեստասէր համայնքի համար ճանաչւած դէմք է Ժանէտ Լազարեանը։ Յատկապէս նրան լաւ գիտեն արւեստի բնագաւառում Հայաստանի եւ Իրանի փոխադարձ կապերում նրա ակտիւ դերակատարութեան համար։ Սակայն նրա կեանքի ու գործունէութեան մասին աւելի մանրամասն տեղեկութիւններ քչերն ունեն։ Հետեւեալ հարցազրոյցով ցանկանում ենք աւելի համակողմանի պատկեր ներկայացնել մեր ընթերցողին, մեր համայնքի մշակութային կեանքի ամենագործունեայ դէմքերից մէկի մասին։ Նախ նրանից հարցնում ենք, թէ ինչով է զբաղւած այս օրերին։

Այս օրերին հիմնականում զբաղւած եմ երկու գործով։ Նախ՝ Թեհրանում Հայաստանի ժամանակակից կերպարւեստի մի մեծ ցուցահանդէսի նախապատրաստական աշխատանքներով, երկրորդ՝ Իրանահայերի հանրագիտարան-ի երկրորդ հրատարակութեան գործերով։ Իրանահայ դէմքերի հանրագիտարանը վերահրատարակւում է Էռշադ-ի (Իրանի իսլ. առաջնորդութեան եւ մշակոյթի նախարարութիւն-Յոյս) հովանաւորութեամբ. նրանք յանձն են առել գնել գրքի նոր հրատարակութեան 700 օրինակը։
Ինչպէս գիտէք, Իրանահայերի հանրագիտարան-ը լոյս է տեսել 2001 թւականին, Իրանի Քաղաքակրթութիւնների երկխօսութիւն հաստատութեան միջոցով՝ Հայաստանում քրիստոնէութեան ընդունման 1700-ամեակի առիթով։ Ես ժամանակին դիմեցի իրանահայ միութիւններին, ինչպէս նաեւ Թեհրանի, Թաւրիզի եւ Սպահանի առաջնորդարաններին եւ խնդրեցի նրանց աջակցութիւնը։ Նաեւ դիմեցի տիկին Էռա Պօղոսեանին, որը գիտէի արդէն բաւականին նիւթեր ունէր պատրաստած եւ առաջարկեցի խմբով աշխատենք։ Ճիշտն ասած, իմ ոլորտը արւեստն է եւ այդ աշխատանքը իր բնոյթով իմ գործը չէր, բայց, քանի որ ինձ ասացին, որ եթէ գործի պատասխանատւութիւնը յանձն առնեմ, աշխատանքը կը կատարւի, եթէ չէ՝ կը մնայ, ես ստիպւած ընդունեցի այն։ Սա կարեւոր գործ էր, քանի որ նման ծաւալուն աշխատանք պարսկերէնով գոյութիւն չունէր։
Գրքի հրատարակութիւնից յետոյ ահագին քննադատութիւններ եղան, թէ ինչու այսինչի կամ այնինչի անունը չկայ գրքում։ Իրականութիւնն այն է, որ դըժւար, թէ որեւէ հանրագիտարանային աշխատանք, յատկապէս դրա առաջին հրատարակութիւնը, լրիւ լինի, ուստի գալիք հրատարակութեան համար էջեր են աւելանալու եւ ես մամուլով դիմել եմ բոլորին նոր տեղեկութիւններ մեզ փոխանցելու։ Յատկապէս կարեւոր է հին սերնդի բաց թողնւած դէմքերը անպայման աւելանան, քանի որ նոր սերունդը դեռ ժամանակ շատ ունի։ Իսկ ընդհանուր առմամբ դա կարեւոր աշխատանք էր, քանի որ մնայուն գործ էր, եւ պիտի արւէր։ Պարզապէս մեզ առիթ էր տրւել մեր համայնքի մասին մի շարք տեղեկութիւններ ի մի բերել եւ հրատարակել. մենք այդ բանն արինք մեր հնարաւորութիւնների սահմաններում։ Ինչ խօսք, ապագայում ազգային մարմինները կարող են նստել եւ աւելի լաւը կազմել, բայց առայժմս աւելի լաւը չկայ։
Յուսով եմ նաեւ, որ գրաքննութեան առումով որոշ խնդիր ունեցող մարդկանց անունները եւս կը կարողանանք ներառել այս հրատարակութեան մէջ։ Իհարկէ առաջին հրատարակութեան մէջ էլ այդպիսի մարդկանց անուններ կան։

-Հրատարակւած կենսագրութիւնները արդեօք հէնց իրենց՝ այդ մարդկանց կողմի՞ց են ներկայացւել։
-Կենսագրութիւնները իրենց կամ նրանց բարեկամների տւածն է։ Իհարկէ, մենք ստացած նիւթերը մեր հնարաւորութիւնների սահմաններում քննեցինք, որպէսզի չափազանցւած գովաբանութիւններ կամ արտառոց յաւակնութիւններ չլինեն։
Ներկայիս մեծ դժւարութիւն ունենք կենսագրութիւններն հաւաքելու գործում։ Շատ քիչ նոր նիւթ եմ ստացել. օրինակ՝ վերջերս Էմիլիա Ներսիսեանի մեծարման երեկոյին, անձամբ դիմեցի նրան եւ խնդրեցի իր տւեալներն ուղարկել, ու թէեւ նա ինքը բողոքողներից է եղել, թէ ինչու իր անունը չկայ հանրագիտարանում, բայց մինչ օրս որեւէ բան չեմ ստացել նրանից։

-Իսկ ի՞նչ աշխատանքներ էք տանում ձեր բուն մասնագիտութեան բնագաւառում։
-Դա արդէն պիտի մի քիչ աւելի հեռու ժամանակներից սկսել։ 2001-ին Հայաստանի 35 նկարիչների գործերը բերեցի Իրան, որոնք ցուցադրւեցին Թեհրանի ժամանակակից արւեստի թանգարանում։ Իսկ դրանից յետոյ մէկ ամիս Սպահանում, մէկ ամիս էլ Թաւրիզում։ Շատ լաւ արձագանք ունեցաւ, շատերը ասացին, թէ մենք չէինք կարծում Հայաստանում այսպիսի լաւ նկարիչներ լինեն։ Պատճառն էլ պարզ է, որովհետեւ սովետական շրջանում, դրանով հանդերձ, որ երկու երկրները հարեւաններ էին, ուղղակի շփւելու առիթ չկար եւ նրանք իրար մասին շատ քիչ գիտէին։ Դժբախտաբար մինչեւ օրս էլ, Հայաստանում շատ քիչ գաղափար ունեն Իրանի ժամանակակից արւեստի մասին։ Նման ցուցահանդէսներով է, որ հնարաւոր է դառնում այս բացը մասամբ ծածկել։ 2001-ի ցուցահանդէսից յետոյ, ես Իրանի ժամանակակից արւեստի երեք սերունդների աշխատանքները, այդ թւում հինգ հայ արւեստագէտների գործերը, տարայ Երեւան եւ ցուցադրեցի Հայաստանի ազգային պատկերասրահում։ Դա 2004 թւականին էր։ Իսկ անցեալ տարի, Ղաջարական արւեստի ցուցահանդէսը կազմակերպեցի Երեւանում։ Գիտէք, ղաջարները 200 տարի այնտեղ իշխել են եւ նրանց հետքերը գոյութիւն ունեն, բայց նրանց արւեստի մասին որեւէ գաղափար չունէին։ Իհարկէ, Փարաջանովի թանգարանում պահւում էին նմանատիպ աշխատանքներ, որ Վրաստանից էին բերւել։ Նաեւ լսել էի, որ Երեւանի Կապոյտ մզկիթում բաւականին այդ շրջանի արւեստի գործեր են եղել, որ Ստալինի հրամանով Վրաստան է փոխադրւել եւ երբեք չեն վերադարձւել։ Մեր ցուցահանդէսում ներկայացւած պաստառները իսկական գործեր չէին. կոպիաներ էի պատւիրել։ Բայց դրանց կողքին կային մի շարք ղաբալէներ (պրսկ.ամուսնութեան եւ հողամասերի առուծախի փաստաթղթեր- Յոյս), որ իսկական էին։ Դրանց աւելացրեցի նաեւ Երեւանում իմ տանը գոյութիւն ունեցող մի շարք իրեր՝ պնակներ, հագուստներ, լամպաներ, այնպիսի իրեր, որ նկարներում կային. Նաեւ դասթէ դելբարներ, փեչատներ եւ այլն։
Շատ յաջող ցուցահանդէս էր եւ շատ լաւ արձագանք ունեցաւ։ Իրանի մշակութային կենտրոնը Երեւանում մեզ օգնեց յանձն առնելով գործերի փոխադրութեան գործը։

-Ասացիք զբաղւած էք Թեհրանի Սաբա պատկերասրահում Հայաստանի նկարիչների ցուցահանդէսի նախապատրաստման գործերով։ Ե՞րբ է լինելու այդ ցուցահանդէսը։
-Սաբա-ում նախքան այդ, եղել էին ցուցահանդէսներ Վրաստանի, Ադրբեջանի եւ նոյնիսկ Ուզբեկըստանի կերպարւեստի մասին։ Մինչդեռ աւելի ճիշտ կը լինէր առաջ Հայաստանի ցուցահանդէսը լինէր,որովհետեւ Իրանի ամենամօտ հարեւանն է։Սկըզբում գաղափարն այն էր, որ իրանահայ կերպարւեստի ցուցահանդէսը եւ Հայաստանի նկարիչների ցուցահանդէսը մէկտեղ լինէր, իսկ թէ ինչպէս եղաւ, որ դրանք բաժանւեցին, դա հետաքրքիր անցեալ ունի, եւ քանի որ մենք պիտի դաս վերցնենք մեր անցեալից, կարժի դրան անդրադառնալ։ Երկու տարի սրանից առաջ, Սաբա պատկերասրահի կողմից Սոհրաբ Հադին կապւեց ինձ հետ ու առաջարկեց հրաւիրել մի քանի հայ արւեստագէտների եւ մի երկու պարսիկ նկարիչների, որպէսզի միասին կազմակերպենք Հայ կերպարւեստի ցուցահանդէսը։ Նա ինձ առաջարկեց դրա կուրատորի (կազմակերպիչ, վարիչ) պատասխանատւութիւնը։ Նա արդէն ճանաչում էր Արման Ստեփանեանին ու Սերոժ Բարսեղեանին, ես էլ Լիլիթ Տէրեանին ու Սեդրակ Նազարեանին ներկայացրեցի, Արմոնդն էլ հրաւիրւեց քաթալոգի եւ այլ տպագրական գործերը ստանձնելու համար։Սակայն, երբ պաշտօնական պայմանագրերը տւին,բանից դուրս եկաւ,որ պաշտօնապէս քուրաթորի գործը տւել են Սոհրաբ Հադիին։ Ես ասացի՝ այդ դէպքում ես էլ անելիք չունեմ, եւ ինչ ուզում էք՝ արէք։ Յետոյ Մոհսէն Զարէն, որը Սաբա պատկերասրահի տնօրէնն է, մտածելով, որ եղածը ճիշտ չի եղել, ասաց, որ Լազարեանը պիտի լինի Հայաստանի նկարիչների ցուցահանդէսի կուրատորը։ Դա զուգադիպեց ճիշտ այն օրերին, երբ ես գնում էի Հայաստան՝ Ղաջարական շրջանի ցուցահանդէսի համար. ասացին՝ միաժամանակ այդ ցուցահանդէսի ընտրութիւններն էլ կատարիր։
Երբ վերադարձայ, Թեհրանի ցուցահանդէսի խումբը արդէն աշխատանքներն սկսել էր, Սերոժը՝ որպէս նկարչութեան բաժնի պատասխանատու, Արմանը՝ որպէս լուսանկարչութեան բաժնի, Օր. Լիլիթն էլ՝ որպէս պատւոյ նախագահ։ Ես իրանահայ արւեստագէտների գործերի բաւականի հարուստ հաւաքածոյ ունեմ. մտածեցի, որ բոլոր խնդիրներով հանդերձ, պիտի նրանց օգնեմ։ 45 աշխատանք տւի նրանց. Դարւիշի, Մարկոյի, Մինասեանի գործերից եւ այլն։
Դժբախտաբար այդ ցուցահանդէսը մեծ թերութիւններով կայացաւ։ Նախ՝ կատալոգ չունէր։ Դա մեծ թերութիւն է։ Կուրատորը հազար ու մի պարտականութիւն ունի։ Միայն դա չէ, որ դու քեզ անւանես կուրատոր, կամ քանի որ նկարիչ ես, կարողանաս կուրատորի գործն էլ անես։ Պիտի մի քիչ էլ ծանօթ լինես այդ գործին։ Երկրորդ՝ ցուցահանդէսը պիտի յայտագիր ունենայ, այսինքն՝ սկզբում գրւի, որ ինչ ժամանակաշրջան է ներառւած ո՛ր սրահում։ Դա էլ գոյութիւն չունէր։ Մի ուրիշ թերութիւնն այն էր, որ մի շարք շատ հասարակ աշխատանքներ, որ ոչ մի կապ չունէին արդի հայ արւեստին, ցուցադրւել էին։ Ես հէնց էս խօսքերն եմ ասել Թանդիս թերթի հետ ունեցած իմ հարցազրոյցում, որ նրանց դուրը չի եկել։
Յամենայն դէպս, այս ցուցահանդէսից ծնւեց Հայաստանի նկարիչների ցուցահանդէսի գաղափարը։ Արդէն ընտրութիւնները կատարել եմ Գիւմրիից, Արցախից, Էջմիածնից եւ Երեւանից։

-Ընտրութիւնը ինչպէ՞ս է կատարւել։ Ընդհանուր յայտարարութիւ՞ն էք տպել մամուլում, թէ՞ ձեր անձնական կապերի ու յարաբերութիւնների միջոցով էք գտել նկարիչներին։
-Բարեբախտաբար, երբ ես Ղաջարական ցուցահանդէսի համար Երեւանում էի գտնւում, Հայաստանի նկարիչների միութեան 75-ամեակի առթիւ մի ցուցահանդէս կար, որին մասնակցում էին Հայաստանի համարեա բոլոր նկարիչները, եւ քանի որ ես էլ պաշտօնական մի հաստատութեան միջոցով պիտի գործերն ընտրէի, օգտագործելով այդ ցուցահանդէսի առիթը գործս արեցի։ Յետոյ Գիւմրի գնացի, ուր արդէն ճանաչում էի մի շարք նկարիչների, որոնց գործերը բերել էի Պարսկաստանի ժամանակակից արւեստների թանգարան։ Յետոյ գնացի Էջմիածին ու մի քանի նկարիչ էլ այնտեղից ընտրեցի եւ այսպիսով ընտրութեան գործը աւարտւեց։
Իհարկէ ընտրւած գործերը բոլորը գլուխ գործոցներ չեն. չեն կարող լինել, երբ ընտրութիւնը կատարւում է պաշտօնական կազմակերպութիւնների միջոցով, ինչպիսին է Հայաստանի նկարիչների միութիւնը։

-Այսինքն դուք միայն նկարիչների միութեան անդամների՞ գործերն էք ցուցադրելու։
-Ո՛չ։ Կան գործեր նաեւ, ասենք, Համալբաշեանից կամ Արարատ Սարգսեանից, որ թէեւ նկարիչների միութեան անդամ են, բայց երբեք չեն մասնակցում դրա աշխատանքներին։ Անձնական ծանօթութիւններով է, որ կարողացել եմ նրանց ընդգրկել այս ցուցահանդէսում։Կան նաեւ մարդիկ, որ նոյնիսկ դէմ են նկարիչների միութեանը։ Հայաստանի դեսպան պարոն Նազարեանի հետ արդէն պայմանաւորւել ենք, որ նկարչութիւնների փոխադրութեան գործերը կը հոգան իրենք, իսկ դրանց վերադարձը Հայաստան յանձն ենք առել մենք՝ ապահովագրութեան եւ ծախսերի առումով։ Սաբա են հրաւիրելու չորս արւեստագէտներ, իսկ դեսպանատունը յանձն է առել հոգալ լրատւամիջոցների չորս ներկայացուցիչների ծախսերը։
Լինելու են նաեւ արձաններ։ Դրանց ապահովութեան վերաբերող հարցերը դեռ չեն կարգաւորւել, բայց պատկերասրահի վարիչները ցանկանում էին, որ անպայման արձաններ էլ լինեն եւ ես արդէն ընտրել եմ մի շարք գործեր։

-Խնդրում եմ մի քիչ էլ ձեր Գալերիայի մասին պատմէք. ե՞րբ էք սկսել այս գործը եւ ինչպէ՞ս։
-Դրա համար պիտի վերադառնամ աւելի վաղ շըրջաններ,թէ ինչպէս եմ սկսել որպէս ժուռնալիստ աշխատել Էթելաաթ հաստատութեան համար։ Դրանից առաջ մօտ տասը տարի Իրանի նաւթի ընկերութիւնում էի աշխատել։ Այնտեղ մի պահ ես կանգնեցի այնպիսի դրութեան առջեւ, որ պիտի ընտրութիւն կատարէի նաւթի ընկերութեան պաշտօնեայի աշխատանքի եւ ժուռնալիզմի միջեւ։Գործս նաւթահորերի լոգերի պահպանումն ու հսկողութիւնն էր։ Պիտի տըւեալներ պահէի այն մասին, թէ ո՛ր հորը գազ ունի,որը՝ ջուր, ո՛րը դատարկ է եւ այլն։ Նման գործի պատասխանատուն էի, երբ Ջաշնէ Հոնար-ի համար Շիրազ էի գնում, եւ ժամանակաւորապէս ուրիշ մէկն էր գործս անում։ Մի օր էլ տնօրէնս ինձ ասաց, որ դա պատասխանատու գործ է եւ եթէ մի օր որեւէ գաղտնիք այդ մասին դուրս գնայ, ես պիտի պատժւեմ ու բանտ նըստեմ։ Մի քիչ տատանւեցի, քանի որ նաւթի ընկերութիւնում ապահովագրութիւն կար, հետագային բարձր թոշակ ստանալու հեռանկարը կար եւ այլն։ Բայց ի վերջոյ որոշեցի թողնել այդ աշխատանքը եւ բոլոր ուժերով զբաղւել ժուռնալիզմով։ Նոյն շրջանում ես աշխատակցում էի Ֆերդոսի թերթի հետ, յօդւածներ էի գրում դասական երաժշտութեան ու օպերաների ծրագրերի մասին։
Իմ ժուռնալիստական աշխատանքների ժամանակ հանդիպել եմ արւեստի ու գրականութեան կարեւոր դէմքերի։ Դրանցից ամենահետաքրքիրներից մէկը Վիլիամ Սարոյեանն էր։ Երբ նա եկել էր Թեհրան, ամերիկեան դեսպանատնից ինձ զանգեցին եւ ասացին, որ իրենք ուզում են նրա համար պաշտօնական երեկոյ կազմակերպել, բայց նա չի համաձայնւում։ Ասացին՝ ես փորձեմ նրան համոզել, եւ քանի որ հայ եմ, կարող է ընդունի։ Սարոյեանը Փառք հոթելում էր մնում։ Ես զանգեցի նրան, ասացի, որ հայ եմ։ Հարցրեց Նալբանդեանը հայ է. ասացի չէ։ Մի երկու ուրիշ անուն էլ տւեց, որոնք հայ չէին։ Հարցրի դուք հայ ատւեստագէտ էք փնտրում, ... եւ նրան ծանօթացրի Արբիի հետ։ Ես մի մինի մայներ ունէի, եւ ամբողջ օրը նրան տարայ այնպիսի տեղեր, որ ինքս չէի ճանաչում, բայց նա գիտէր, որ այնինչ տեղը թատրոն կայ եւ ասում էր գնանք։ Ու էդ թատրոնում հետաքրիր բան պատահեց։ Բեմի վրայ դերասաններից երկուսը իրար խփում էին, մէկը դանակ է քաշում եւ դանակը մտնում է միւսի փորը։ Սարոյեանը ոգեւորւել էր. ասում էր իսկական թատրոնը հէնց սա է, ... Մինչեւ կէս գիշեր Սադեղ Չուբաքին այցելեցինք, Էբրահիմ Գոլեստանին այցելեցինք, ... իրեն ասել էի, որ Հայ Ֆիլմ այցիս ժամանակ ինձ մի հայկական հագուստ էին նւիրել, ասաց գնանք ձեր տուն, դու էդ հագուստը հագիր, մի հայկական պար պարիր։ Ասացի արդէն ուշ է, մնայ վաղը առաւօտ։ Դա իմ ժուռնալիստական կեանքի ամենահետաքրքիր հանդիպումներից է եղել։

-Այդ ժամանակ դեռ Նաւթի ընկերութիւնո՞ւմ էիր աշխատում։
-Ոչ. արդէն թողել էի ընկերութիւնը։ Թեհրան Ժուռնալ-ը իր արւեստի բաժնով էր յայտնի։ Հրաւիրում էին տարբեր փառատօներ։ Ինձ Վարշաւայից հրաւիրեցին իրենց աւանգարդ մուզիկի փառատօնին։ Քրիշտոֆ Փենդերսկուն տեսայ այնտեղ, որն աշխարհի կարեւորագոյն կոմպոզիտորներից ու դիրիժորներից էր։ Նա իմ միջոցով հրաւիրւեց Շիրազի արւեստի փառատօն, որր ներկայացաւ իր 300 հոգիանոց նւագախմբով ու մեծ ընդունելութիւն գտաւ։

-Ստոյգ ձեր գալերիայի աշխատանքի մասին ի՞նչ ունէք ասելու։ Նախ դա ինչպիսի՞ն է։ Կարե՞լի է ասել, որ դա մի տեսակ արւեստի բիզնես է։
-Յեղափոխութիւնից յետոյ մի առ ժամանակ դեռ Թեհրան Ժուռնալ-ը տպւում էր։ Մի երկու ամիս գուցէ։ Յետոյ փակեցին։ Ինքը Էթելաաթ-ի տնօրինութիւնը փակեց ե՛ւ ֆրանսերէնը, ե՛ւ անգլերէնը, ասելով թէ՝ ընթերցող չունի, վնաս է տալիս եւ այլն։ Մեզ էլ թուղթ տւին, թէ երբ բացւի, դուք առաջինները կը լինէք, որ աշխատանքի կը հրաւիրւէք։ Էթելաաթ-ի տղաները Դոնեայէ Սոխան ամսաթերթը սկսեցին հրատարակել ու ինձ էլ խնդրեցին, որ համագործակցեմ իրենց հետ, բայց կանոնաւոր մամուլի գործ չունէի։ Հետեւաբար այս միտքը ծագեց, որ մեր տան երկրորդ յարկը վերածել արւեստի գործերի մի տեսակ վաճառասրահի։ Ճանաչում էի մեծ թւով նկարիչների, որոնց մասին գրել էի։ Նրանք էլ ասացին՝ լաւ կը լինի. մեր գործերը բերենք այդտեղ դնենք, եւ քանի որ դու ինքդ կարող ես դատել, թէ ո՛րն աւելի լաւ է, ո՛րը թոյլ եւ այլն, եւ ծանօթութիւններ ունես, կարող ես նրանց հրաւիրես գործերը տեսնելու եւ գնելու։Դա թէ՛ արւեստագէտների համար կարող էր լաւ լինել եւ թէ ինձ համար։ Նրանք իրենց գործերն էին կարող վաճառել, ես էլ մեր տան երկրորդ յարկը վարձու տալու փոխարէն կարող էի բաւարարւել այդ գործերը վաճառելու եկամտով։ Եւ այդպէս սկսւեց։ Դա երեւի յեղափոխութիւնից 5-6 տարի յետոյ էր։ Մինչ այդ, ես չէի մտածում, որ կարող է գալերիա ունենալ եւ նոյնիսկ դա դարձնել իմ աշխատանքը։
Միաժամանակ՝ Ժամանակակից արւեստի թանգարանի հետ էլ կապի մէջ էի եւ այս գաղափարն առաջարկեցի, որ Հայաստանի նկարիչների աշխատանքները բերել Թեհրան եւ ցուցադրել։ Թանգարանի տնօրէնն ասաց՝ եթէ դու յանձն կառնես որպէս կուրատոր այդ գործն անելու, մենք համաձայն ենք։ Այսպիսով ես առաջին անգամ Հայաստան գնացի ընտրութիւններ կատարելու համար։ Այդ օրերի մասին մի հետաքրքիր պատմութիւն էլ կայ, որ թէեւ խօսքը երկարում է, արժի պատմել։ Երբ որպէս մի հայ կին գնացի Հայաստան ցուցահանդէս կազմակերպելու եւ գործեր ընտրելու աշխատանքով, ըստ երեւոյթին, այնքան էլ չուրախացան, որ մի հայ կին է այս գործն անում, երեւի եթէ մի պարսիկ կին էր եղել, կամ էլ մի տղամարդ, գործը շատ աւելի հեշտ կը լինէր։ Այնպէս որ մեր գործը հասաւ արտգործնախարարութեան։ Պարոն Իգիթեանը, էնտեղի մոդեռն արւեստի ճանաչւած կուրատորը, որը արւեստի մասին մի շարք գրքերի հեղինակն է, չէր կարողանում ընդունել, որ օտար երկրից մի կին գայ եւ ընտրութիւններ կատարի։ Ասում էր՝ մի կին ուրիշ երկրից գայ էստեղ ընտրութիւ՞ն անի, բա մե՞նք ինչացու ենք։ Իհարկէ դա սովետական մտածելակերպ էր՝ կամ ես կամ ոչ ոք։ Նոյն մտածելակերպի բերումով ոչ մի գործ չտւեց, որ ես բերեմ։ Նա պնդում էր, որ իր խմբին պիտի բերեմ։ Միայն նրանց, որ ինքն էր ընտրում։ ...Անցնենք։ Վերջապէս աշխատանքը արւեց, եւ նա էլ հրաւիրեալների մէջ էր։ Ասացի՝ թող տեսնի, թէ ինչպէս կարելի է հիւրընկալել։ Պատմում են Սպահանի Նաղշէ Ջահան հրապարակում ասել է՝ ես Ժանէտին ներում եմ, էս հրաշքն ինձ ցոյց տալու համար։ Յետոյ էլ Թեհրանում Գոլեստան պալատի այցի ժամանակ, բակի մէջտեղում ինձ բռնեց համբուրեց եւ ասաց. Լսի՛ր. դու էստեղ պլուս ես, Հայաստան՝ մինուս։ Հայաստանում ես պլուս եմ, դու՝ մինուս։ Այսպիսի փորձառութիւններ էլ եղել են իմ կեանքում։
Ես կարծես բնածին ժուռնալիստ եմ եղել։ Հետեւողականութեան առումով եմ ասում, եւ այն առումով, որ եթէ մի սխալ բան տեսնեմ չեմ կարող չասել, եթէ ճիշտ բան նկատեմ, էն էլ չեմ կարող չասել։ Դա իմ բնաւորութեան մէջ է։ Հէնց այս պատճառով էլ իմ ժուռնալիստական աշխատանքի ժամանակ երկու անգամ գործազրկութեան վտանգի առջեւ եմ կանգնել. մէկ անգամ Շիրազի արւեստի փառատօնում նորարար կոմպոզիտոր Շտոկհազենի ծրագիրը քննադատելու համար, մէկ անգամ էլ Թեհրան ժուռնալ-ում Թեհրանի ֆիլմի փառատօնի թերութիւններին անդրադառնալու պատճառով։ Ես էլ էդպիսի մարդ եմ, ի՞նչ կարելի է անել։
-Վերադառնանք Գալերիայի աշխատանքին։
-Շատ լաւ։ Գալերին մի առ ժամանակ էր աշխատում էր, երբ մի օր Թեհրանի ժամանակակից արւեստի թանգարանի տնօրէն՝ Սամիի Ազարն ինձ ասաց՝ ինչու՞ Գալերիադ պաշտօնապէս չես գրանցում, որպէսզի, երբ մենք օտար երկրներից հիւրեր ենք ունենում, կարողանանք բերել այցի։ Մինչ այդ ես միշտ նրանց հետ կապի մէջ էի, եւ երբ լաւ գործ էր ձեռքս ընկնում, նրանց տեղեակ էի պահում, որ նրանք գնեն եւ թանգարանը հարստանայ։ Ես ասացի չեմ կարող նորմալ գալերիաների նման ամէն շաբաթ ցուցահանդէս կազմակերպել ու գործեր փակցնել պատին ու իջեցնել։ Ասաց ոչինչ, կարող ես հէնց այսպէս որ աշխատում ես շարունակել։ Եւ այսպիսով տասը տարի առաջ պաշտօնապէս գրանցւեց իմ գալերիան, որը մինչ այժմ աշխատում է Լազար Գալերիա անւան տակ։

-Դուք նաեւ տանտիկին էք։ Ինչպէ՞ս էք կարողանում ձեր հասարակական աշխատանքները համադրել տան գործերի հետ։
-Կարծում եմ հարցը նրանում է, որ կարողանաս գործերդ ծրագրել։ Ոչ միայն այսօր, այլեւ յեղափոխութիւնից առաջ էլ ճաշս ինքս էի պատրաստում։ Հազւադէպ եմ դրսից կերակուր պատւիրում։ Շաբաթը մէկ անգամ տան մաքրութեան համար մէկը գալիս է, բայց ինքս էլ հսկում եմ։ Տեսնում էք ինչքան մանր-մունր ապրանքներ կան։ Բայց կերակուրն ինքս եմ պատրաստում. ոչ թէ շատ եմ սիրում, բայց մի տեսակ պարտականութիւն եմ զգում։ Վերջապէս տանտիկին եմ։

-Երեխաների մասին ի՞նչ կասէիք։
-Երեխաներս դժբախտաբար շատ փոքր տարիքում գնացել են արտասահման եւ ես շատ եմ ցաւում դրա համար։ Պատմութիւնն այս է։ Առաջին ամուսինս անւանի մտաւորական եւ թարգմանիչ Նաջաֆ Դարեաբանդարին էր, որն իր քաղաքական գործունէութեան համար բանտն ընկաւ։ Ես էլ չորս տարի Աբադանում բանտի դուռն եմ գնացել։ Նրա ազատութիւնից յետոյ մեր ամուսնութիւնը երկար չդիմացաւ։ Ամուսնալուծման ժամանակ երեխաներս 4 եւ 7 տարեկան էին։ Հայրը նրանց ուղարկեց արտասահման, գիշերօթիկ դպրոցում սովորելու։ Երեխաներիս հարցում ես ինձ մեղաւոր եմ զգում։ Բայց բան չէի կարող անել։ Իհարկէ, միաժամանակ ուրախ էի, որ ուղարկում էր Անգլիա պանսիոն, բայց հիմա շատ տխուր եմ։ Իհարկէ, երկուսն էլ լաւ կրթւել են, երկուսն էլ մարդկային յատկութիւններ ունեն, բայց յամենայն դէպս մայրական սէրը անփոխարինելի մի բան է։ Ես հայր չեմ ունեցել, բայց մայրս մեզ գուրգուրել է։ Իմ կարծիքով երեխան հօր կողմից որբ չի լինում, մօր կողմից է որբ լինում, մայրը կարող է հօր դերն էլ կատարել, բայց հօր համար դրսի կեանքը առաջնահերթ է, մի քիչ տարբեր է, այդպէս չէ՞։ Երկուսն էլ ապրում են Ամերիկայում։ Տղաս ինժեներութիւն է աւարտել Անգըլիայում, բայց երբ գնաց Ամերիկա Բերքլիում օրիէնտալիզմ սովորեց։ Իհարկէ դեռեւս որպէս ինժեներ է աշխատում։ Աղջիկս, քանի որ ինքը մօր գուրգուրանքից զրկւած է եղել, հիմնականում զբաղւել է երեխաների դաստիարակութեամբ։ Բայց երեք տարի առաջ, երբ երեխաները արդէն մեծացել էին, մի եկեղեցական խմբի հետ ճամբորդեց Իսրայէլ ու Պաղեստին, եւ դրանից յետոյ ամէն բան մի կողմ է թողել եւ քաղաքական աշխատանք է տանում յօգուտ պաղեստինցիների եւ հաշտութեան։
 

- Շատ շնորհակալ ենք տիկին Լազարեան եւ ձեզ մաղթում ենք նորանոր յաջողութիւններ ձեր աշխատանքներում։
Հարցազրոյցը վարեցին՝ Ռոբերթ Սաֆարեանը եւ Լիա Խաչիկեանը
 
Յոյս թիւ 47
8 Ապրիլ 2009