Իմաստ չունի անտեղի հակառակութիւնները շարունակել

Հարցազրոյց Հ.Յ.Դ. բիւրոյի անդամ Վիգէն Բաղումեանի հետ

 

Իրանահայ մամուլում սովորութիւն չկայ հարցազրոյց ունենալ այլ ուժերի ներկայացուցիչների հետ։ Դա մասամբ այն իրականութեան արդիւնքն է, որ մեր սակաւաթիւ թերթերը քաղաքական ուժերի օրգաններ են։ Յոյս-ը որպէս ոչ-կուսակցական թերթ, որն իր առաքելութիւնն է համարում արտացոլել համայնքի բոլոր հոսանքների մտքերը, որոշել է մի շարք հարցազրոյցներ կազմակերպել այդ քաղաքական-հասարակական ուժերի ներկայացուցիչների հետ։ Բնականաբար առաջինը դիմեցինք Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեանը՝ իրանահայ համայնքում նրա կարեւոր դերակատարութեան բերումով։ Հարցազրոյցի խնդրանքով դիմեցինք ՀՅԴ-ի բիւրոյի անդամ Վիգէն Բաղումեանին, որը սիրով ընդառաջեց։ Ստորեւ ներկայացնում ենք նրա պատասխանները՝ պատկան կուսակցութեան համահայկական բնոյթին, Հայաստանի նախագահական ընտրութիւններին, եւ իրանահայ համայնքին առնչւող մեր հարցերին։
Ռ. Ս.

- Դաշնակցութիւնը միջազգային կազմակերպութիւն է։ Արդեօք ընդունո՞ւմ էք այս բնութագրումը։
- Ես կասէի համահայկական։ Թէեւ կայ հայոց առաքելական եկեղեցին եւս, բայց այդ դէպքում կան երկու կաթողիկոսութիւններ, եւ առանձին կազմակերպութիւններ Պոլսում եւ Երուսաղեմում։ Կան նաեւ հիմնականում արեւմտահայ կազմակերպութիւններ, Հնչակեան կամ Ռամկավար կուսակցութիւնները, որոնք արեւելահայութեան մէջ կամ շատ աննշան աշխատանք են տանում, կամ ընդհանրապէս չկան։ Այս առումով, այո, դաշնակցութիւնը համահայկական կազմակերպութիւն է եւ դրա համար էլ ունի աւելի ընդհանրական կամ մեծ պատասխանատւութիւն։ Ամէն կարեւոր քայլ վերցնելիս կամ որոշում կայացնելիս ստիպւած է նկատի առնել նաեւ, թէ ինչ կը լինի դրա հետեւանքը այլ տեղերում։

- Յամենայն դէպս, Դաշնակցութեան կազմակերպութիւնները գործում են զանազան երկրներում։ Այստեղ կարող են առաջանալ երկու տեսակի բարդութիւններ։ Առաջին՝ հակասութիւններ, որոնք բխում են իրար հետ թշնամական յարաբերութիւններ ունեցող երկրներում, ասենք՝ Ամերիկայում եւ Իրանում աշխատելու պատճառով։ Երկրորդ՝ հակասութիւններ, որոնք կարող են առաջանալ, միաժամանակ Հայաստանում եւ օտար երկրներում գործելու հետեւանքով։
- Այո. սա իրականութիւն է. դուք արդէն գիտէք պատմութիւնից, որ հետապնդումներ՝ բացայայտւած եւ չբացայայտւած, մեր կուսակցութեան նկատմամբ եղել են տարբեր երկրներում։ Օրինակ, եթէ մենք այսօր ԱՄՆ-ում պաշտպանէինք հանրապետականներին, որ աւելի հակաիրանական դիրքորոշումներ ունի (իհարկէ այդպէս չէ եւ մենք այսօր պաշտպանում ենք Օբամային), երեւի պիտի մեր իրանցի բարեկամներին բացատրէինք, որ ինչ մղումներով ենք այդ գործն անում։ Բայց այս հարցում օգնութեան է գալիս հետեւեալը։ Մենք ասում ենք բոլոր երկրներին, որ մենք տեղական կազմակերպութիւն չենք, չենք հետապնդում տեղում հասնել իշխանութեան։ Այլ մեր նպատակները հայկական հարցերն են եւ հայերի շահերը։ Դա խոշոր չափով մեղմացնում է դրութիւնը եւ թոյլ է տալիս խուսափել անախորժութիւններից։
Ինչ վերաբերում է երկրորդ հարցին, պիտի ասեմ, որ Հայաստանի շահերը մեզ համար գերագոյն շահեր են։ Դրա համար պատրաստ ենք հետապնդման ենթարկւել, բանտ նստել, նոնիսկ եթէ պէտք լինի, կուսակցութեան դուռը փակել։ Եթէ մի երկրի իշխանութիւնները կարծում են յօգուտ Հայաստանի մեր դիրքորոշումները իրենց շահերի դէմ են, մենք նրանց ասում ենք հանգիստ եղէք, մենք կը փակենք մեր կուսակցութիւնը այդ երկրում։ Եղել են դէպքեր։

- Յամենայն դէպս ինչպէս կարելի է բիւրոյում կայացնել որոշումներ, որ գործադրելի լինի այնքան տարբեր երկրներում, ինչպիսիք են Իրանը, Ֆրանսիան, Յունաստանը եւ այլն, որ ոչ միայն քաղաքական առումով, այլեւ մշակութային եւ այլ տեսակէտներից եւս այնքան տարբեր երկրներ են։
- Բիւրոն համադրող կառոյց է եւ հիմնւած է ապակենտրոնացման սկզբունքի վրայ։ Իւրաքանչիւր տեղական կառոյց, ինքն է որոշում իր գործունէութեան ձեւը, եթէ դա վերաբերում է այդ երկրի խնդիրներին եւ չի հակասում մեր ընդհանուր ժողովների որոշումներին։ Միշտ էլ մեր կազմակերպութիւնները Ամերիկայում, Ռուսաստանում, եւ այլուր իրենց աշխատանքները առաջ են տարել տեղական պայմանների հիման վրայ։ Եղել են ապակենտրոն՝ ունենալով մի փարոս իրենց աչքի առջեւ, եւ դա մեր ծրագիրն է, եւ մեր ընդհանուր ժողովի որոշումները։

- Բայց եթէ այդ ապակենտրոնացումը տարածւի, չէ՞ք կարծում, որ կարող է հարցականի տակ տանել ընդհանուր առմամբ մէկ կազմակերպութիւն լինելու իրականութիւնը։
- Դէ, հիմա 118 տարի է չի տարել, այդ երաշխիքով մենք համոզւած ենք սրանից յետոյ էլ չի տանի։ Իհարկէ, եղել են դէպքեր, որ տեղական մարմինները գնացել են իրենց ճամբան, բայց դրանք չեն ազդել ընդհանուր ընթացքի վրայ։

- Հայաստանի վերաբերեալ, նոյնիսկ հարց ծագեց, որ մի կուսակցութիւն, որի որոշումները երկրից դուրս են կայանում, չի կարող գործել որպէս երկրի պաշտօնական կուսակցութիւն, եւ դրա հետեւանքով էր, որ կազմւեց Հայաստանի գերագոյն մարմինը։
- Այո, դա 95 տոկոսով ինքնավար մարմին է, որի գլխին իհարկէ նորից բիւրոն է, բայց միայն ռազմավարական նշանակութիւն ունեցող հարցերում։ Տեղական հարցերում, թեկնածուներ որոշելու, կոալիցիա կազմելու կամ չկազմելու եւ նման հարցերում, որոշում է կայացնում գերագոյն մարմինը, եւ գերագոյն ժողովը, որը երկու տարին մէկ տեղի է ունենում եւ ընտրում է գերագոյն մարմին։

- Կարո՞ղ էք աւելի յստակ ասել, որոնք են այն սկզբունքները, որոնց բերումով այս բոլոր ապակենտրոնացած կառոյցները համարւում են մէկ կազմակերպութիւն։
- Ես երկու բան կը դնէի որպէս հոգե-բարոյական հիմք։ Մէկ՝ պատմութիւն. երկրորդ՝ աւանդութիւններ, որ այսօրւայ կազմակերպութիւնը ժառանգել է։ Այլ խօսքով, եթէ այսօր մէկը փորձի ինչ-որ կախարդական գաւազանով մի համահայկական կազմակերպութիւն ստեղծել բոլոր հայկական գաղութներում, անհաւանական է, որ յաջողի։ Որովհետեւ մեր դէպքում կայ մի պատմութիւն, պատկանելութեան մի զգացում, որ ես կասէի առաջնահերթն է։ Դրան իհարկէ կարելի է աւելացնել Հայաստանի անկախութեան հարցը, Հայաստանում ժողովրդավարական եւ արդար ընկերվարական կարգեր հաստատելու պահանջը, միացեալ Հայաստանի կամ հայ դատի առումով արդարութեան պահանջը։ Այսօրւայ դրութեամբ, միացեալ Հայաստան ասելով հասկանում ենք Հայաստան, Արցախ, արեւմտեան Հայաստան, եւ Նախիջեւան. բայց գիտենք, որ մեր ծրագիրը անգամներ վերանայման է ենթարկւել, պատշաճեցւել է օրւայ դրութեան։ Որքանով դա մենք այսօր կարող ենք հետապնդել, որքանով դա ռէալ է, դրանք օրւայ քաղաքականութեան հետ կապւող հարցեր են։ Եւ իմիջիայլոց դրանք կարող են քննութեան նիւթ դառնալ մեր ընդհանուր ժողովներում։ Բայց կրկնում եմ հիմնականը պատմական ժառանգութիւնն է, յիշողութիւնները։

- Թւում է, թէ Դաշնակցութիւնը Հայաստանում իշխանութիւնների մէջ մտնելով, գործնականում հաստատում է նաեւ ընտրութիւնների արդիւնքները։ Այդպէ՞ս է։
- Տեսնենք Ի՞նչ պատահեց ընտրութիւնների ընթացքին։ Իշխանութիւնները սխալ հաշւարկ կատարեցին։ Նրանք մտածեցին ընտրութիւնները հանրութեանը ներկայացնեն որպէս մի պրոցես, որի մի կողմում ՝ կանգնած է Սերժ Սարգսեանը, իսկ միւս կողմում՝ Լեւոն Տէր-Պետրոսեանը, այլ խօսքով, ժողովրդին այսպէս համոզեն, որ կայ երկու տարբերակ՝ կամ իշխանութեան թեկնածուն, կամ ընդդիմութեան թեկնածուն, որը Լեւոն Տէր-Պետրոսեանն է։ Նրանց պատկերացմամբ, քանի որ Լեւոն Տէր-Պետրոսեանը իշխանութիւնից հեռացել էր հեղինակազրկւած, եւ նախորդ ընտրութիւնները ցոյց էին տւել, որ ՀՀՇ-ն մէկ տոկոս հազիւ է ձեռք բերում, սա ապահով լուծում կարող էր լինել իրենց համար։ Սա էր իրենց նախնական հաշւարկը։ Բայց այդ նախնական հաշւարկը սխալ դուրս եկաւ։ Բայց մինչեւ որ պարզւի, որ դա սխալ է, բեւեռացումը արդէն եղել էր։

- Ուզում էք ասել իշխանութիւնները դեր են ունեցել Տէր-Պետրոսեանի յաջողութեան գործում։
- Դեր են ունեցել այն առումով, որ սկսեցին իրենց քարոզչութիւնը հիմնել երկու ալտերնատիւի շուրջ՝ Սերժ Սարգսեան կամ Լեւոն Տէր-Պետրոսեան։ Լեւոն Տէր-Պետրոսեանը եղաւ պետական քարոզչամեքենայի թիրախը։ Կարծես ուրիշ մարդ չկար մէջտեղում։ Դա հրամցւեց ժողովրդին։ Եւ ժողովրդի մէջ ակամայ ստեղծւեց այն տպաւորութիւնը, որ եթէ ուզում ես սրանից ազատւել, ապա ճանապարհը միւսն է։ Կային ուրիշները՝ Դաշնակցութիւնը, Վազգէն Մանուկեանը, Արթուր Բաղդասարեանը, առնւազն այս երեքը, որոնք ներկայացնում էին սոցիալական եւ քաղաքական բարեփոխութիւնների խելամիտ փաթեթներ, բայց արդէն ժողովուրդը չէր լսում։ Նրան սկսեց հետաքրքրել այն ծայրայեղական գիծը, որը իշխանութիւններն էլ ներկայացրել էին որպէս միակ ընդդիմութիւնը։ Արդիւնքն այն եղաւ, որ այն միջին տարրը, որ նորմալ պայմաններում կարող էր ընտրել վերոյիշեալ տարբերակներից մէկին, այդ թւում նաեւ Դաշնակցութեան, հակւեց դէպի բեւեռներից մէկը։ Եթէ նա իշխանամէտ էր, բայց նաեւ կարող էր քւէարկել մեզ կամ Արթուր Բաղդասարեանին կամ Վազգէն Մանուկեանին, վախեցաւ Լեւոն Տէր-Պետրոսեանի վերադարձից, գնաց դէպի Սերժ Սարգսեան։ Իսկ այն մասը, որ կատաղել էր հակաիշխանական մոլուցքով եւ իր համար հարցը ամէն գնով եղած իշխանութեան քանդելն էր, նա էլ ուրիշների մէջ չգտաւ իր լուծումը, դա գտաւ Լեւոն Տէր-Պետրոսեանի մօտ։
Ընտրութիւնները, իհարկէ, արդար չէին։ Մեծ քանակութեամբ փող է բաժանւել տարբեր ձեւերով։ Պետական լծակները, բանակի քւէն, պետական մեքենայ ներգրաււած չինովնիկները, իրենց ընտանիքները, որոնք վախենում են պաշտօն ձեռքից տալ, ... կարծում եմ քաղաքականութեամբ հետաքրքրւող ձեր ընթերցողները արդէն տեղեակ են եւ կարիք չկայ բացատրելու։ Մի խօսքով, ընտրութիւնները մաքուր չէին։ Բայց միաժամանակ մենք այն համոզման չենք, որ ընտրութիւնները ամբողջովին տարբեր արդիւնք կունենային, եթէ լրիւ մաքուր լինէին։ Իսկ ինչ է նշանակում լրիւ մաքուր։ Յետսովետական երկրներում նման բան չկայ եւ Հայաստանն էլ չի կարող հարիւր տոկոս բացառութիւն լինել։ Դա պիտի հասկանանք։
Եթէ Հայաստանի նախագահական ընտրութիւնները լինէին մի քիչ աւելի մաքուր, անհաւանական չէ, որ անցնէին երկրորդ փուլ։

Արդեօ՞ք արտաքին ուժերին մեր ներքին քաղաքական կեանքում միջամտելու հրաւէրը լուծելու է մեր հարցերը։ Չի լուծելու։ Դա բերելու է պետութեան տկարացման՝ պարտադրանքների։

Մեր նախընտրական ոճը մեր իրական ոճն է. այն ինչ ուզում ենք, ոչ անպայման մեր թեկնածուի յաղթանակով, որովհետեւ մենք սկզբից էլ գիտէինք, որ մեր թեկնածուի յաղթանակը անհաւանական է։

- Բայց չմոռանանք, որ հարցը երկու տոկոսի է վերաբերում, որպէսզի ընտրութիւնները երկրորդ փուլի անցնէին։
- Այո, մենք կարծում ենք, որ եթէ ընտրութիւնները լինէին մի քիչ աւելի մաքուր, անհաւանական չէ, որ անցնէին երկրորդ փուլ։ Բայց մենք բացարձակապէս չենք ընդունում Լեւոն Տէր-Պետրոսեանի եւ նրա կողմնակիցների այն յաւակնութիւնը, որ իրենք արդէն ձեռք էին բերել քւէների 65 տոկոսը։ Նրանք բերել են 35 տոկոս. եթէ չլինէին խախտումներ, որ ի դէպ իրենց կողմից էլ են եղել, շատը բերելու էին 40 տոկոս։ Եւ եթէ երկրորդ փուլ էլ լինէր, իմ կարծիքով նա չէր ընտրւի, որովհետեւ ժողովրդի աւելի մեծ մասը դուրս կը գար այդ տարբերակի դէմ։ Յամենայն դէպս, ինքը առաջին փուլում չէր անցել։ Նրա կեցւածքը ես չեմ համարում ընտրական կեցւածք, ես համարում եմ միսիա, երկիրը ապակայունացնելու ուղղութեամբ, որը բացում է ճամբան արտասահմանեան այլ պետութիւնների միջամտութեան համար՝ Հայաստանի ներքին գործերում ...

- Ինչո՞ւ էք ասում միսիա ...
Եթէ կուզէք, ես կասեմ չգիտակցւած միսիա։ Բայց աւելի մեղմ գնահատական չեմ կարող տալ, որովհետեւ ինքը անգիտակից մարդ չէ. լաւատեղեակ է քաղաքական իրադարձութիւններին։ Լինում են ընտրութիւններ, ես ձեռք եմ բերում քւէների 35 տոկոսը, մտածում եմ պէտք է ձեռք բերէի 45 տոկոսը, բայց ինչո՞ւ պիտի դիմեմ արտասահմանեան դատաստանի։ Ինչո՞ւ պիտի Եւրոխորհուրդ դիմեմ իմ հարցով։ Ինչո՞ւ պիտի եւրոպական դատարան դիմեմ։ Արդիւնքն այն է, որ այսօր ամէն մարդ իրեն թոյլ է տալիս Եւրոպայում նստել օդանաւ, գալ Երեւան, մեզ ասել թէ՝ այս պիտի անէք, այն պիտի անէք։
Մենք յայտարարել ենք, որ մեզ չեն գոհացնում ընտրութիւնների անցկացման չափանիշերը՝ որպէս արդար ընտրութիւններ։ Հարցը դրանում չէ։ Հարցն այն է, որ մենք ի՞նչ քայլերի ենք դիմում ընտրութիւններում անարդարութիւնները , որ գիտենք միակ անարդարութիւնները չեն, վերացնելու համար։ Արդեօ՞ք արտաքին ուժերին մեր ներքին քաղաքական կեանքում միջամտելու հրաւէրը լուծելու է մեր հարցերը։ Չի լուծելու։ Դա բերելու է պետութեան տկարացման՝ պարտադրանքների։ Ոչ թէ ժողովրդավարութեան հետ կապւած, այլ Արցախի հետ կապւած, Թուրքիայի նկատմամբ պարտւողական քաղաքականութիւն վարելու հետ կապւած, Ռուսաստանին ոչ ասելու հետ կապւած, Իրանի հետ յարաբերութիւնները սահմանափակելու հետ կապւած, ոչ թէ ժողովրդավարութեան հետ կապւած։ Չեմ ասում ժողովրդավարութիւնը իրենց համար անկարեւոր է, բայց երկրորդական, երրորդական նիւթ է. եթէ առաջնահերթ լինէր, իրենց բարեկամ երկրներում էլ կանէին։


- Բայց ԵՀԱԿ-ի եւ այլ դիտորդները ընտրութիւնների արդիւնքները հաստատել են եւ Տէր-Պետրոսեանն ինքն էլ դժգոհութիւն է յայտնել դրա համար։
- Դա սկզբնական շրջանում էր, երբ նրանք էլ չէին պատկերացում, որ Լեւոն Տէր-Պետրոսեանի շուրջ այդքան մարդ կարող է հաւաքւել։ Բայց, երբ այդ բողոքի ալիքը սկսեց սասանել իշխանութեան հիմքերը, այդ ժամանակ երկրորդ սցենարը մտաւ ընթացքի մէջ։ Այն էր՝ այդ միջոցով տկարացնել նաեւ Հայաստանը։ Մինչ այդ, Հայաստանը համարւում էր կայուն երկիր , ռուսական ազդեցութեան գօտուն պատկանող երկիր, եւ նման ծրագրեր չէր մշակւում։ Իմիջիայլոց, Սերժ Սարգսեանը , նաեւ Քոչարեանը, շատ խելացի քաղաքականութիւն էին վարում։ Նրանք միաժամանակ որ Հայաստանի ռազմավարական քաղաքականութիւնը կապել էին Ռուսաստանի հետ, բայց դռները բաց էին պահում ՆԱՏՕ-ի հետ յարաբերութեան դիմաց։ Ամերիկացիները դանդաղ ներթափանցումի կարգով դժգոհ չէին Սերժ Սարգսեանից ։

- Ի՞նչ կասէք նախընտրական շրջանի ձեր՝ աւելի ընդդիմադրի ոճի փոփոխման մասին։
- Այն մասին, թէ մենք նախընտրական փուլում խօսել ենք այլ ոճով, եւ յետոյ մի քիչ մեղմացրել ենք այն, եւ այսօր թւում է, թէ խօսում ենք մի այլ ոճով, ես կասէի մեր նախընտրական ոճը մեր իրական ոճն է. այն ինչ ուզում ենք, ոչ անպայման մեր թեկնածուի յաղթանակով, որովհետեւ մենք սկզբից էլ գիտէինք, որ մեր թեկնածուի յաղթանակը անհաւանական է։ Մենք ձգտում էինք գրաւել երկրորդ տեղը, որ այդ դէպքում իհարկէ շատ բան կարող էր փոխւել։ Հիմա ստացւեց, որ եղանք չորրորդ։ Մեզ ասում են, որ մեր քարոզարշաւի մէջ ամբոխավարութիւն եղել է քիչ։ Չենք գոռացել, չենք ասել կը քանդենք, կը ջարդենք, կամ Հայաստանը կը դարձնենք դրախտ։ Աւելի չափաւոր է եղել մեր քարոզչութիւնը, աչքի ենք առել աւելի խելացի, աւելի խոհեմ ընտրազանգւածի դատողութիւնը, որն այնքան էլ արդիւնքներ չտւեց՝ երեւի իմ սկզբում տւած բացատրութիւնների պատճառով։ Թերեւս ուրիշ պատճառներ էլ լինեն։ Բայց ետընտրական շրջանում, երբ արտաքին միջամտութեան վտանգ կայ, երբ երկիրը կայուն չէ, այս պայմաններում առաջնահերթութիւնը մեզ համար Հայաստանի շահերը եւ մեր ազգային շահերն են։ Ի՞նչ նկատի ունենք սրանով։ Մենք կարծում ենք, որ ներկայ պայմաններում արեւմտամէտ իշխանութիւնները Հայաստանում անխուսափելիօրէն բերելու են ազգային մեր հիմնահարցերում նահանջ, պարտադրելու են նահանջ ղարաբաղեան հարցում, ցեղասպանութեան ճանաչման եւ Թուրքիայի հետ յարաբերութիւնների հարցում։ Մի խօսքով, եւ ռազմական եւ ռազմավարական առումով մեզ դնելու են աննպաստ պայմաններում, որովհետեւ դա կը նշանակի Ռուսաստանի հեռանալը Կովկասից, որը Դաշնակցութիւնը չի համարում Հայաստանի շահերի հետ համահունչ։ Մենք գտնում ենք, որ դեռ երկար ժամանակ Ռուսաստանի ներկայութիւնը Հայաստանում նախընտրելի է։ Գիտէք, մենք ոչ սիրահարւած ենք մէկի վրայ, ոչ ատում ենք միւսին։ Աշխարհ է, բոլորի հետ էլ պիտի լաւ յարաբերութիւններ ունենալ, եթէ կարելի է ունենալ։ Այդ թւում նաեւ Թուրքիայի հետ, նաեւ Ադրբեջանի հետ։ Բայց դա չի նշանակում քաղաքականութեան մէջ չունենալ նախընտրութիւններ։ Դրանք են մեզ թելադրում ընտրել Սերժ Սարգսեանին, թէ Լեւոն Տէր-Պետրոսեանին։ Նորմալ պայմաններում, Եթէ մենք հզօր երկիր լինէինք, եթէ վտանգւած չլինէինք, եթէ շրջապատւած չլինէինք, կը մնայինք օփոզիսիոն, նոյնիսկ արմատական օփոզիսիոն։ Այդ պերճանքը կարող էինք մեզ թոյլ տալ։ Բայց ներկայ պայմաններում, դա չենք կարող մեզ թոյլ տալ։

Փաստը մնում է փաստ, որ մենք պահանջատէր ենք ցեղասպանութեան հետ կապւած՝ թէ՛ նիւթապէս, թէ՛ հողային առումով, թէ՛ միջազգային առումով։ Ինչպէ՞ս դա կը լուծւի՝ ես չգիտեմ։ Մի բան մենք ասում ենք. որ Հայաստանը եւ Դաշնակցութիւնը իր պահանջներին չի ուզում հասնել ռազմական, կամ միջազգային օրէնքներից դուրս յայտարարւած միջոցներով։ Այսքանով ենք կարող մենք զիջել։

Մենք սկզբունքօրէն դէմ չենք Թուրքիայի՝ Եւրոմիութեան անդամակցութեան։ Մենք ցանկանում ենք մեր հարեւանը լինի քաղաքակիրթ, եւրոպականացած՝ ինչ չափով, որ դա կարելի է։ Դա Հայաստանի համար ձեռնտու է։ ... Բայց ո՞ր Թուրքիան։

- Վերջերս դաշնակցական Կիրօ Մանոյեանն ասել է. Այսօրւայ Թուրքիան նոյնն է ինչ հարիւր տարի առաջւայ, որը նշանակում է այն ժամանակւայ, երբ ջարդեց հայերին։ Արդեօք Դաշնակցութիւնը դէմ է Թուրքիայի հետ յարաբերութիւնների բարելաւմանը։
- Մանոյեանը ճիշտ է այն առումով, որ ինչքան էլ Թուրքիան շատ փոխւած է որոշ հարցերում, բայց չի կարողացել ձերբազատւել հայերի նկատմամբ թշնամութիւնից։ Այդ առումով, եթէ ոչ ամբողջ պետական կառոյցում, գոնէ որոշ հատւածներում, այդ երեւոյթը կայ։
Բայց ո՞րն է մեր գործնական քաղաքականութիւնը այս հարցում։
Նախ, մենք շատ խանդավառ չենք սահմանների բացւելու հարցով։ Որովհետեւ պիտի ընդունենք, որ երեք միլիոնանոց Հայաստանը Թուրքիայի հետ համեմատած միջին չափի քաղաքի նման մի բան է։ Թուրքիան իմպերիալ պետութիւն է։ Մեր նման նոր անկախացած, նոր պետութիւն հիմնած ժողովուրդ չէն։ Դարաւոր կայսրութեան ժառանգորդներն են։ Խելացի են այդ առումով. պետական քաղաքականութեան մէջ նորելուկ չեն։ Ի՞նչ դժւարութիւն կունենայ նրանց համար մի քանի հարիւր միլիոն դոլար լցնել Հայաստան, այնտեղ տնտեսութիւն հիմնել, եւ տնտեսութեան միջոցով մտնել քաղաքականութեան մէջ։ Նրանք, նոյնիսկ հէնց հայերի անունով, կարող են ձեռք բերել քաղաքական ազդեցութիւն, որը կարող է ունենալ անկանխատեսելի հետեւանքներ։
Դաշնակցութիւնը Թուրքիայի հետ քաղաքական յարաբերութիւնների դէմ չի։ Բայց խանդավառւած չենք սահմանների բացմամբ, որովհետեւ առանց այն էլ այսօր Հայաստանի շուկան ողողւած է թրքական ապրանքներով։ Սահմանների բացումով խանդավառւած են առեւտրականները, ոչ թէ արտադրողները։ Չեմ ասում բացարձակ դէմ ենք, բայց խանդավառւած չենք։ Քաղաքական յարաբերութիւնը ուրիշ հարց է։ Մենք դէմ չենք։ Բայց այստեղ կայ մի ուրիշ հարց։ Հայաստանը յայտարարել է, որ պատրաստ է առանց նախապայմանի ունենալ քաղաքական յարաբերութիւններ Թուրքիայի հետ. բայց Թուրքիան դնում է երեք նախապայման՝ մոռացէք ցեղասպանութեան հետապնդման հարցը, յայտարարէք, որ հողային պահանջներ չունէք եւ յարգում էք ներկայ սահմանները, եւ երրորդ՝ Արցախի ազատագրւած հողերը վերադարձրէք Ադրբեջանին։ Սա նշանակում է ամբողջական անձնատւութիւն։ Ոչ իսկ բանակցութեամբ, այլ ի յառաջագունէ հրաժարւել մեր պահանջներից։ Մի խօսքով, դնում են այնպիսի պայմաններ, որ յարաբերութիւններ չստեղծւեն։
Ուրեմն, դաշնակցութեան դիրքորոշումը, որը հրատարակւած է նրա ծրագրում, ընդհանուր ժողովների որոշումներում, այնքան էլ էական չէ։ Պատկերացրէք, որ Դաշնակցութիւնը խաղում է արմատական ուժի դեր, իշխանութիւններին տալով հնարաւորութիւն, որ ասեն. նայիր, ես չեմ կարող այս բոլորը, որ դու ուզում ես տալ, որովհետեւ այնտեղ կանգնած են սրանք։ Դուք հէնց պատկերացրէք, որ մենք այդքանով ենք օգնում։ Իսկ եթէ իրական բանակցութիւնների հնարաւորութիւն ստեղծւի Թուրքիայի կողմից, կը տեսնէք, որ մենք դէ՞մ ենք, թէ՞ ռէալ քաղաքականութեան մէջ որդեգրում ենք օրւայ համապատասխան դիրքորոշումներ։

Մենք վերջին երեք-չորս շրջանում եւս պատգամաւորական ժողովում մեծամասնութիւն էինք, կարող էինք Թեմական խորհրդի բոլոր անդամները ընտրել, այսպէս ասած, մերոնցից։ Բայց մենք դիմել ենք մեր ընդդիմադիր շրջանակին, ասել ենք տւէք մէկ-երկու անուն, ձերոնք էլ լինեն Թեմական խորհրդում։

Մեր համար քաղաքական բովանդակութիւնից պարպւել է Կիլիկիոյ եւ Էջմիածնի երկու կաթողիկոսութիւնների միացման խնդիրը։ Բայց մենք գտնում ենք, որ օգտակար է, որ երկու կաթողիկոսութիւնները զուգահեռ աշխատեն։ Իհարկէ մեր բոլոր ընդհանուր ժողովների փաստաթղթերի մէջ նշւած է, որ էջմիածինը նախամեծար է։

Այսօր ուղղագրութիւնը մեզ համար առաջին հարց չի կարող լինել։ Քաղաքական հարց ընդհանրապէս չի։

- Խօսում էք ռէալ քաղաքականութեան մասին. բայց արդեօ՞ք Արեւմտահայաստանի քրդաբնակ լինելը եւ դրա նկատմամբ տարածքային պահանջը, ռէալ քաղաքականութիւն է։

-Այսօրւայ մեր պաշտօնական դիրքորոշումը Սեւրի դաշնագրով ճշտւած մեր տարածքների վերադարձն է։ Իհարկէ կան նաեւ գործնական հարցեր։ Եթէ դու ուզում ես որեւէ հակառակորդ ուժի հետ նստել եւ բանակցել եւ համաձայնութեան գալ, ի յառաջագունէ զիջումների չես գնում։ Գնում ես մաքսիմալ պահանջներով, դուրս ես գալիս ինչ-որ չափով դրանք իրականացրած։ Այսօր, որ դեռ ընդհանրապէս չի սկսել այդպիսի գործընթաց, մենք կարիք չունենք խօսել աւելի մեղմացւած կամ ընդհանրապէս հանւած տարբերակների մասին։ Փաստը մնում է փաստ, որ մենք պահանջատէր ենք ցեղասպանութեան հետ կապւած՝ թէ՛ նիւթապէս, թէ՛ հողային առումով, թէ՛ միջազգային առումով։ Ինչպէ՞ս դա կը լուծւի՝ ես չգիտեմ։ Մի բան մենք ասում ենք. որ Հայաստանը եւ Դաշնակցութիւնը իր պահանջներին չի ուզում հասնել ռազմական, կամ միջազգային օրէնքներից դուրս յայտարարւած միջոցներով։ Այսքանով ենք կարող մենք զիջել։ Բայց այստեղ բանալին ես չեմ կարծում մեր ձեռքում է։ Բանալին Թուրքիայի ձեռքումն է։ Նրանք չեն ցանկանում ցեղասպանութեան վերաբերեալ նոյնիսկ քաղաքավարութեան սահմաններում ներողութեան արտայայտութիւն ունենալ։ Բայց ես համոզւած եմ, որ կը գայ ժամանակը։ Այսօր Գերմանիայում աշխատող թրքական Բանւորական Կազմակերպութիւնը, մեր հարցի խիստ պաշտպաններից է։ Իհարկէ հակառակ երեւոյթներն էլ կան, բայց սա վերջին տաս տարիներին ստեղծւած երեւոյթ է։ Այսօր Թուրքիայի համալսարաններից մէկում տեղի է ունենում սեմինար ցեղասպանութեան ճանաչման հետ կապւած։ Կան հրատարակութիւններ այդ մասին։ Ես վատատես չեմ։ Կարծում եմ կը գայ ժամանակը, որ նրանք կը տեսնեն դա ճիշտ ճանապարհն է։ ԹԷ ի՞նչ զիջումներ կանեն՝ դա ուրիշ հարց է։
Միեւնոյնն է նաեւ մեր քաղաքականութիւնը Թուրքիայի՝ Եւրոմիութեան անդամակցութեան վերաբերեալ։ Մենք սկզբունքօրէն դէմ չենք դրան։ Մենք ցանկանում ենք մեր հարեւանը լինի քաղաքակիրթ, եւրոպականացած՝ ինչ չափով, որ դա կարելի է։ Դա Հայաստանի համար ձեռնտու է։ Մենք, եթէ մեր կողքին ունենանք բացարձակապէս մերժւած Թուրքիա, հաւանական է նա երեսը շրջի դէպի արեւելք եւ որդեգրի արեւելեան դաժան ձեւեր։ Դա Հայաստանին ձեռնտու չէ։ Դա կարող է միայն գլխացաւանք եւ վտանգ լինել։ Բայց ո՞ր Թուրքիան։ Եթէ այդ Թուրքիան չի ճանաչել ցեղասպանութիւնը, եթէ այդ Թուրքիան ջարդում է քրդերին, չի եւրոպականացել ինչ-որ չափերով, եւ ինքը պիտի թրքականացնի Եւրոպային, ...

- Ուզում էք ասել, որ ձեր տեսանկիւնից, հայերի ցեղասպանութեան ճանաչումը պիտի Թուրքիայի Եւրոմիութեան անդամակցութեան նախապայմա՞նը լինի։
- Այո։ Մեր գործունէութիւնը Եւրոպայում ուղղւած է դրան։

- Հիմա, եթէ թոյլ տաք, մի քիչ էլ խօսենք մեր համայնքի հարցերի մասին։ Իրանահայ ոչ դաշնակցականները ընդհանուր առմամբ մտածում են, որ Դաշնակցութիւնը մենատիրական մօտեցում ունի համայնքի գործերը վարելու հարցում, ինչպէս ասած՝ խաղ չի տալիս միւսներին, որը հակասում է Հայաստանում ժողովրդավարութեան մասին հնչեցրած նրա կարգախօսների հետ։ Ի՞նչ կասէիք այս մասին։
- Եթէ ելնում ենք ժողովրդավարութեան հիմունքներից, բարոյագիտութեան դասեր հօ չենք աւանդում, թէեւ էդ էլ վատ չի. ես դրան էլ դէմ չեմ, տեղի են ունենում ընտրութիւններ։ Մենք ոչ փող ենք տալիս մարդկանց, որ մեզ քւէարկեն, ոչ արգելում ենք ուրիշին, որ քարոզչութիւն տանի։ ԱմԷն ինչ տեղումն է, եւ ամէն դէպքում, սիրեն թէ չսիրեն, մենք մեծամասնութիւն ենք լինում։ Կարելի է որոշների կարծիքով՝ անարդարօրէն. նրանց կարծիքով առանց արժանի լինելու։ Բայց փաստը մնում է փաստ, որ քւէարկութիւններում, պատգամաւորական ժողովի ընտրութիւններում, այսպէս է ստացւում։ Յետոյ պատգամաւորական ժողովը ընտրում է Թեմական խորհուրդ, մարմիններ, եւ այլն։ Որեւէ ժողովրդավարական կառոյցի մէջ, իշխանութիւնը չեն բաժանում մարդկանց մէջ, եթէ իրենք են մեծամասնութիւն։ Բայց մենք այդ բանն արել ենք։ Մենք վերջին երեք-չորս շրջանում եւս պատգամաւորական ժողովում մեծամասնութիւն էինք, կարող էինք Թեմական խորհրդի բոլոր անդամները ընտրել, այսպէս ասած, մերոնցից։ Բայց մենք դիմել ենք մեր ընդդիմադիր շրջանակին, ասել ենք տւէք մէկ-երկու անուն, ձերոնք էլ լինեն Թեմական խորհրդում։ Եւ արել ենք այդ գործը։ Իհարկէ մենք չենք դիմել այն շրջանակներին, որ ուզում են մեր գլուխը կտրւած տեսնել, որ կարծում են պիտի մեզ ոչնչացնեն։ Նրանց հետ ի՞նչ կարող ենք անել։ Իսկ եթէ եղել է հակադիր, բայց հանդուրժող շրջանակ, մենք փորձել ենք նրա հետ լեզու գտնել։ Սակայն միշտ էլ մի ուրիշ շրջանակ դրանց էլ է դատապարտել, թէ՝ ինչո՞ւ էք գնում սրանց հետ խօսում եւ այլն։ Իրականութիւնն այս է։
Աւելացնեմ մի ուրիշ կէտ։ Դուք մեր թերթում չէք կարող մատնանշել հայհոյախառն գրութիւններ, այս կամ այն միութեան դէմ։ Բացառութիւններ գուցէ քանի տարին մի հատ գտնէք։ Մենք փորձել ենք լինել խնդիրները չթեժացնող, մթնոլորտը հանդարտ պահող, խնդրեմ նայէք միւս հրատարակւող թերթերից մէկին։ Որեւէ համար չէք կարող գտնել, որ մեր դէմ յականէ-յանւանէ յօդւածներ չլինեն։ Իրենց իրաւունքն է՝ ինչքան ուզում են թող գրեն։ Բայց մեզ չեն կարող մեղադրել, որ մենք ենք անհանդուրժողը։ Երբ ցանկացել են հանդիպել, ընդառաջել ենք։ Մենք ենք յաճախ դիմել։
Ի՞նչ է եղել մեր քաղաքականութիւնը։ Ես ուզում եմ խոստովանել, որ ազդւելով հայաստանեան օրինակից, սկսել ենք յարաբերութիւնները թեժացած պայմաններից հանել եւ տանել դէպի աւելի նորմալ քաղաքակիրթ պայմաններ, քաղաքական որոշումով՝ ոչ թէ այսինչ կամ այնինչ մարդու ցանկութեամբ։ Մեր նպատակը հետեւեալն է. այստեղ կայ մի գաղութ, գաղութն ունի իր հարցերը, ունի իր ազգային կառոյցը, որը կարող է ընդունելի չլինել ոմանց համար, կարելի է նրանց, որ զբաղեցնում են այդ պաշտօնները, չեն սիրում, իսկ եթէ ընդհանրապէս չեն ուզում այդ կառոյցները, դա ուրիշ հարց է։ Բայց մենք մտածել ենք, հանդուրժող տարրի համար հնարաւորութիւն ստեղծել իրենք գան մասնակից լինեն մեր տեղի ազգային կեանքին։ Շատ բնական է, մենք այդ մասնակից լինելը չենք վերածելու մեր ենթակայութեան, մենք միշտ փորձել ենք մեծամասնութիւնը պահել, բայց ամբողջական լծակները չպահել։ Մեր կարծիքով, հիմա որ արտագաղթի բերումով մեր ազգային կեանքն աւելի տկարացել է, իմաստ չունի անտեղի հակառակութիւնները շարունակել։ Տարակարծութիւն բնական է. առնենք, տանք, խօսենք, ի վերջոյ ժողովրդավարական մեթոդներով արդիւնքի կը հասնենք։ Բայց պիտի ասեմ՝ դժբախտաբար կայ ինչ-որ շրջանակ, որ չի ուզում այդ, չեմ ասում մեր մէջ նման մարդիկ չկան, բայց նրանք շատ փոքրամասնութիւն են եւ չեն կարող այս ընթացքը կանխել։

- Կարո՞ղ էք աւելի յստակ ասել, երբ խօսում էք այս կամ այն շրջանակի մասին ում նկատի ունէք։
- Օրինակ մենք ԻԱՄՄ-ի հետ յաճախ ենք հանդիպել, քիչ փրոբլեմներ ունենք, իհարկէ չեմ ասում չունենք։ Մի առ ժամանակ էլ Րաֆֆի-ի հետ քիչ հարցեր ունէինք, համախոհութիւն կար, բայց հիմա Րաֆֆի միութեան հետ յարաբերութիւնները մի քիչ բարդացել են, ես չեմ էլ կարող ասել, որ իրենց պաշտօնական ղեկավարութեան հետ։

- Ի՞նչ է Դաշնակցութեան դիրքորոշումը Կիլիկիոյ եւ Էջմիածնի երկու կաթողիկոսութիւնների միացման նկատմամբ։ Ի՞նչ կասէիք իրանահայ թեմի Էջմիածնին միանալու մասին։
- Բոլոր այն դիրքորոշումները, որ խորհրդային իշխանութեան օրերին շեշտւած ձեւով ունէինք Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան յարաբերութեան մէջ, այդ շեշտւածութիւնը եւ այդ խստութիւնը, իհարկէ այսօր չկայ։ Գաղտնիք չէ, եթէ ասեմ ձեզ, որ այսօր Էջմիածնական թեմերին պատկանող, էջմիածնական եկեղեցի գնացող, կուսակցականների թիւը աւելի շատ է, քան Կիլիկիայի թեմին պատկանող։ Մեր համար քաղաքական բովանդակութիւնից պարպւել է այս խնդիրը։ Բայց մենք գտնում ենք, որ օգտակար է, որ երկու կաթողիկոսութիւնները զուգահեռ աշխատեն։ Իհարկէ մեր բոլոր ընդհանուր ժողովների փաստաթղթերի մէջ նշւած է, որ էջմիածինը նախամեծար է։ Բայց կազմակերպչական առումով, իւրաքանչիւրը իր կառոյցն ունի եւ անկախաբար է գործում։ Այսօր բազմաթիւ պատճառներ կան, որ երկուսը առանձին աշխատելու պայմաններում, աւելի օգտակար են կարող լինել։ Իհարկէ այն պայմանով, որ միմեանց չհակադրւեն։

- Արդեօք Դաշնակցութիւնը դէ՞մ է նոր ուղղագրութեան կիրառմանը։
- Ցաւալի է այն, ինչ պատահել է մինչեւ հիմա։ Խնդիրներ են առաջացել իրար հասկանալու հարցերում։ Արեւմտահայերը երբեք չեն կարող ընդունել նոր ուղղագրութիւնը, որովհետեւ քերականութիւնը տարբեր է։ Ինչ որ է, պատմականօրէն յանգել ենք այսօրւայ վիճակին։ Բայց այսօր ուղղագրութիւնը մեզ համար առաջին հարց չի կարող լինել։ Քաղաքական հարց ընդհանրապէս չէ։ Իհարկէ Դաշնակցութիւնը կը ցանկանայ, որ ունենանք մեսրոպեան ուղղագրութիւն, կամ ինչ-որ բարեփոխւած ուղղագրութիւն, որ համընդհանուր լինի։ Բայց հիմա դրանց հասնելու ժամանակը չէ, քանի որ նախ դա մեծ ծախսերի հետ է կապւած, եւ մեծ վէճերի հետ։

- Շնորհակալ ենք ձեզանից։

Յոյս թիւ 29
2 Յուլիս 2008