ԳԱՂԱՓԱՐԱԿԱՆ ԶԱՆԱԶԱՆՈՒԹԻՒՆԸ ՄԵՐ ԳԱՂՈՒԹԻՆ ՀԱՐՍՏՈՒԹԻՒՆՆ Է


Արդէն տաս տարի է, ինչ Տէր Սեպուհ Արքեպիսկոպոս Սարգսեանը ստանձնել է Թեհրանի Հայոց Թեմի առաջնորդի պաշտօնը եւ այդպիսով միաժամանակ ներկայացնում է իրանահայութեանը՝ Իրանի Իսլամական Հանրապետութեան մօտ։ Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան կողմից ընդունւած ազգային սահմանադրութեան եւ Թեհրանի Թեմի կանոնագրութեան համաձայն, նա հանդիսանում է պատգամաւորական ժողովի նախագահ եւ այդ առումով պատասխանատու է նաեւ այդ մարմնի գործունէութեան եւ որոշումներին վերաբերող հարցերին եւ քննադատութիւններին։ Այսպիսով նա գտնւում է բաւականին բարդ, ծանր ու պատասխանատու դիրքում։ Հետաքրքիր է, որ Սրբազան հայրը լինելով իրանահայութեան հոգեւոր եւ քաղաքական առաջնորդ, Սուրիայի հպատակ է։ Նա սիրում է գիր եւ գրականութիւն, որի փաստն են վերջերս նրա նախաձեռնութեամբ սկսած գրական երեկոները, ծաւալուն հրատարակչական աշխատանքը եւ վերահրատարակութիւնները, որի գործերի մեծ մասը կատարում է անձամբ։
Ահա այսպիսի հարցերի մասին խօսեցինք Թեհրանի Հայոց Թեմի առաջնորդի հետ։ Սակայն զրոյցն սկսեցինք ուղղակի մեզ հետաքրքրող թեմայի շուրջ, այն, թէ ինչպիսին է, կամ պիտի լինի մեր մամուլը, ի մասնաւորի Յոյս-ը։ Այս կապակցութեամբ նա նախ շեշտեց, որ ինքը, ծանօթ լինելով հրատարակչական եւ մամուլի աշխատանքին, քանի որ ժամանակին հրատարակել է Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան՝ Հայաստանեայց եկեղեցւոյ կիրակնօրեայ դպրոցների վարիչ տնօրինութեան Նոր Դրազարկ ամսաթերթը, հասկանում է համայնքում թերթ հրատարակելու դժւարութիւնները եւ գնահատում է Յոյս-ի աշխատանքը՝ այլազան, գրաւիչ եւ արդի թերթ հրատարակելու ուղղութեամբ։
Այնուհետեւ, գալով ընդհանուր առմամբ մամուլի պարտականութիւններին, նա այսպէս ասաց.


- Իհարկէ կան զանազան ճաշակներ, բայց մամուլը, եթէ հաւատացած է կրօնական եւ ազգային արժէքներին, այն պիտի փոխանցէ իր ընթերցողներին, առանց նկատի ունենալու անպայմանօրէն զանազան մարդկանց ճաշակները։ Կեանքում բաներ կան, օրինակի համար՝ կրօնական կամ ազգային արժէքներ, որ սրա կամ նրա ճաշակից պէտք չէ կախւած լինեն։ Օրինակ մեր եկեղեցու դերը մեր պատմութեան մէջ մէկ ճշմարտութիւն է, եւ մամուլը իր կարգին սա պիտի արձագանքի, որովհետեւ սա արեւի ճառագայթների նման յստակ ճշմարտութիւն է։ Կամ, մենք ամէն բան պիտի անենք, որ մեր ժողովրդի հայեացքը սլաքենք դէպի հայրենիք, սա հրամայական պահանջք է, եւ պատմական պարտաւորութիւն, միեւնոյն ժամանակ, սրանք ազգային ճշմարտութիւններն են, որոնց նկատմամբ մամուլը իր սկզբունքային դիրքորոշումը պիտի ունենայ։ Եւ ես ուրախ եմ, որ Յոյս-ը եւ ընդհանրապէս մեր մամուլը, փորձում է իր հնարաւորութեան սահմաններում այս ուղղութեամբ իր լաւագոյնն անել։
Կարդում եմ Յոյս-ը, եւ երբեմն գրւած որոշ բաներում համաձայն չեմ, պարզ է, որ չեմ ակնկալում ամէն մարդ գրէ այնպիսի բաներ, որոնց ես համաձայն լինեմ։
Ես թէեւ թեմի առաջնորդ եմ, բայց ինձ թոյլ չեմ տայ մի բանի մասին վերջնական տեսակէտ յայտնել եւ ասել, որ այս այսպէս է։ Այսօրւայ պայմաններում ես հարցին մի տեսանկիւնից կը մօտենամ, դուք մի այլ տեսանկիւնից, ուրիշը մի ուրիշ տեսանկիւնից։ Ոչ մէկը իրաւունք չունի իր տեսակէտը պարտադրել դիմացինին։ Սա կը նշանակի նաեւ մամուլի մասին արհամարհանք։
Որոշ եկեղեցական հարցերում ես ուզում էի Յոյս-ի մէջ տեսնել աւելի հաւասարակշռութիւն։ Օրինակ վերջերս Հայաստան-Թուրքիա արձանագրութիւնների հարցին մէջ, Մայր Աթոռ Ս. էջմիածինը հաղորդագրութիւն մը ըրած է, եւ Յոյս-ը անդրադարձած էր։ Դրանից երկու-երեք օր առաջ, Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութիւնն ալ հաղորդագրութիւն մը ըրած էր, ես կը սպասէի, որ Յոյս-ը անդրադառնար դրան էլ։ Ի վերջոյ, ուզենք թէ չուզենք, բաներ կան, որ անխուսափելի են։ Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութիւնը պատմական Աթոռ է, եւ այս Աթոռը, յատկապէս վերջին ութսուն տարիներուն, մեր ժողովրդի կեանքին մէջ, հրաշքին համազօր գործեր ըրած է։

- Դուք ներկայացնում էք քրիստոնեայ մի փոքրամասնութիւն իսլամական մի երկրում։ Այս հանգամանքը ի՞նչ դժւարութիւններ ունի եւ դուք ինչպէ՞ս էք կարողանում ձեր կեանքը, ձեր գործերը դասաւորել։
- Անկեղծօրէն պիտի ասեմ, որ Իրանը որպէս Իսլամական Հանրապետութիւն, մեզի՝ քրիստոնեաներուս համար շատ աւելի հանգիստ պայմաններ կը ստեղծէ, քան ուրիշ որեւէ մի այլ երկիր, օրինակի համար հարեւան Պակիստանը։ Նախ՝ որովհետեւ երկրի Սահմանադրական Օրէնքին մէջ, փոքրամասնութիւնների իրաւունքները երկու յօդւածով շեշտւած են։ Երկրորդ՝ իսլամութիւնը Իրանին մէջ, հաւատացած է, որ միակ կրօնքը չէ ինքը աշխարհին մէջ, այլ կրօններ ալ կան։ Եւ այլ կրօններ եղած են իրմէ առաջ։ Իրական երկխօսութիւնը սկսում է միմեանց ուղիղ ձեւով հասկանալու եւ ընդունելու մէջ։ Եւ բարեբախտաբար այս մտածողութիւնը Իրանի հոգեւոր ղեկավարութեան մօտ շատ շեշտակի ձեւով կայ։ Բազմաթիւ հանդիպումներ ունեցած եմ Իրանի հոգեւոր պետերու հետ, երկխօսութեան շրջագծի մէջ լսած եմ իրենց, եւ տեսած եմ իրենց լայնախոհութիւնը։ Իրանը երեւի աշխարհի միակ մուսուլման երկիրն է, որ երկխօսութիւն ծաւալած է աշխարհի բոլոր եկեղեցիներու հետ, ինչպէս նաեւ այլ կրօնների հետ։ Այս ըսելով, ըսել չեմ ուզեր, որ չկայ մոլեռանդ տարր մը, որ երեւի երկխօսութեան էլ չի հաւատար։ Ինչպէս ուրիշ կրօններու մէջ ալ կան մոլեռանդներ, ծայրայեղականներ։ Եւ իմ կարծիքով, ծայրայեղականութիւնը, ամէն ինչին մէջ վնասակար է։ Կրօնին մէջ, ազգային զգացումների մէջ, ընկերային կեանքի մէջ, տընտեսութեան մէջ, կեանքի բոլոր բնագաւառներուն մէջ ալ։ Այսպիսի կրօնական երկխօսութեան շրջագծին մէջ, մենք լաւ յարաբերութիւններ ունենք ե՛ւ պատկան մարմինների ե՛ւ հոգեւոր պատասխանատուների հետ։ Եւ իրենք էլ գնահատում են մեր կեցւածքը, մեր հասկացողութիւնը։

- Իսկ բարդութիւններ ու դժւարութիւններ գոյութիւն չունե՞ն։
- Գիտէք, երբեմն նրանք էլ միակողմանիօրէն են դիտում հարցերը։ շատ պարզ օրինակ մը տամ, առանց վերապահութեան եւ առանց բառերը ծամծըմելու։ Սրանից երեք տարի առաջ, Դանմարքին մէջ, անպատասխանատու խմբագիր մը, Մուհամմեդ մարգարէի ծաղրանկարը տպեց։ Մենք բոլորս ալ դատապարտեցինք։ Այստեղ Իրանում մեծ համագումար եղաւ։ Մեծ թւով երկրներէն մարդիկ եկած էին, ինձ էլ էին հրաւիրել։ Ես դասախօսութիւն պիտի տայի այդ մասին, բայց նաեւ ինձ հետ առած էի Համշահրի թերթի մի համարը, որի մէջ առանց ամչնալու տպած էին Քրիստոսի քարթունը։ Ես խօսելէ ետքը, ըսի, որ բոլորս գիտենք, որ միմեանց սրբութիւնները պիտի յարգենք, բայց ահա այստեղ Թեհրանում թերթ տըպւած է, եւ ծաղրանկար տպած է Քրիստոսի մասին։ Եւ ցոյց տւի Համշահրի թերթի այդ համարը, ասացի նաեւ, որ բողոքի նամակ եմ գրել, որ անպատասխան մնաց։ Իրենց համար մի քիչ տարօրինակ էր, եւ իմ արտայայտութիւնն էլ մի քիչ համարձակութիւն նկատեցին, եւ թերթերուն մէջ ալ այդ մասին որեւէ արձանագրութիւն չեղաւ։ Սա օրինակի համար դժւարութիւններից մէկն է։ Մենք ասում ենք իրենց, որ եթէ մէկը պիտի քննադատւի սխալ արածին համար, միւսն ալ պիտի քննադատւի նմանատիպ արարքին համար։ Նման դժւարութիւններ երբեմն լինում են, բայց կուզեմ ըսել, որ յատկապէս Ղոմ քաղաքի հոգեւորականներուն մեծ մասը, պատիւ իրենց, շատ լայնախոհ են, շատ բաց մտքով եւ երկխօսութեան պատրաստ։ Եւ այս օրերին, առանց չափազանցութեան, ուղղափառ քրիստոնէութեան պատկանող տասնեակ հատորներ կը թարգմանւին պարսկերէնի։

- Հասարակական հարցերի ոլորտում ինչպէ՞ս։ Ասենք Դիէ-ի հարցը, կամ հասարակական կեանքում խտրականութիւնների հարցը, ...
- Պիտի ասեմ, որ բարեբախտաբար Դիէ- ի հարցը որոշ չափով փոխհասկացողութեամբ լուծւել է։ Շնորհիւ մեր պատգամաւորների տարած աշխատանքի եւ շնորհիւ հոգեւոր առաջնորդին լայնախոհութեան. այդ օրերին, երբ պաշտօնական մարմինները դիէի հարցը չուզեցին ընդունիլ, հոգեւոր առաջնորդը ինքը ասաց, որ այլեւս այս հարցը պէտք է փակւի եւ հաւասարութիւն հաստատւի։ Հիմա հարցը այս երկրում այն է, որ մեծերը, ղեկավարները ինչ-որ վճիռ տալիս են, երբեմն իրենց փոքրաւորները դժւարութիւն են յարուցում։

- Մեզ համար որպէս մամուլ՝ տեղեկութիւններ ձեռք բերելը Պատգամաւորական ժողովի անցուդարձի մասին, եթէ չասենք անհնարին, գոնէ շատ դժւար է։ Իհարկէ գիտեմ, կան երբեմն հաղորդագրութիւններ, բայց դրանք պաշտօնական փաստաթղթեր են, եւ եթէ լրագրողը ներկայ լինի բանակցութիւններին, կարող է մի ուրիշ հարց կամ թեմայ աւելի կարեւոր ընկալի։ Իհարկէ մամուլն այդ տեղեկութիւններն ուզում է՝ իր ընթերցողին փոխանցելու համար. մենք իրականում միջնորդի գործ ենք անում այստեղ։ Ի՞նչ կասէք այս հարցի մասին։ Համաձայ՞ն էք այս գնահատման հետ։
- Ես համաձայն եմ, որ մամուլը ճիշտ կերպով կողմնորոշէ ժողովրդին։ Եւ իր ձեռք բերած լուրը գրելէ առաջ, փորձէ ստուգել։ Հակառակ դէպքում, այն կապակողմնորոշի ժողովրդին։ Սա որպէս ընդհանուր հասկացողութիւն։
Ինչ կը վերաբերի Պատգամաւորական ժողովի նիստերում մամուլը հրաւիրելու հարցին։ Նախ ես համաձայն եմ, որ մենք լայն տեղեկութիւններ փոխանցենք ժողովրդին Պատգամաւորական ժողովի նիստերի գծով։ Տեղեակ պահենք հիմնահարցերի մասին, որոնք քննարկւում են, ոչ անպայմանօրէն մանրամասնութեան մէջ։ Սա լինում է, օրինակ հէնց Իրանում. երկրի խորհրդարանի նիստերում մամուլը ներկայ է։ Բայց տեղ մըն ալ կայ, որ մամուլը դուրս կը հանեն։ Միայն մէկ պետական մամուլ կը մնայ երեւի արխիւներու համար։

- Մի խօսքով նիստերը սկզբունքօրէն դռնբաց են, իսկ դռնփակ նիստերը բացառութիւն են կազմում. նոյնիսկ նիստերի անցուդարձը ռադիոյով կարելի է լսել...
- Հիմա, Պատգամաւորական ժողովի պարագային, մեր նիստերն էլ դռնբաց են։ Որեւէ ազգային, եթէ ուզենայ գալ նիստերում, մենք չենք արգելում, եթէ իսկապէս բարեմտութեամբ է։ Բայց աշխարհով մէկ, որեւէ նման բան չկայ։ Հիմա Հայաստանում ով ուզում է, կարող է գնալ եւ խորհրդարանի նիստերում ներկայանալ։ Ոչ։ Մամուլը ներկայ կըլլայ. Ռադիօն եւ հեռուստատեսութիւնը երբեմն կը ցրեն։ Բայց վերջը տեղ մը կայ, երբ շատ հիմնական հարցեր պիտի քըննարկւին, այդ դէպքում փակ նիստ կըլլայ։ Մեր պատգամաւորական ժողովի նիստերու պարագային միշտ հարց եղած է մամուլին մասնակցութիւնը։ Եւ որեւէ մէկ ատեն համաձայնութիւն չէ գոյացւած։ Բայց այս օրերուն, պիտի ըսեմ, որ մեր դիւանը եւ երեւի նաեւ պատգամաւորները այն համոզման են, որ մամուլը պիտի ներկայ ըլլայ, գոնէ որոշ չափով, որոշ պարագաներում, եթէ ոչ նիստի սկիզբէն մինչեւ վերջ, ալֆայէն մինչեւ օմեգա, բայց գոնէ մինչեւ հոն, ուր հնարաւորութիւն կայ, այսպիսի առաջարկ ներկայացւել է ինձ, եւ ես մասնաւոր անպատեհութիւն մը չգտայ, իմ հաւանութիւնս տւի, թելադրելով, սակայն, որ չարաշահութիւնների չերթանք, որովհետեւ մամուլը դուք չէք կարող զսպել։ Այսօր Հայաստանին մէջ 15-20 տեսակ մամուլ կայ, ամէն մէկը բան մը կը գրէ։ Բարեբախտաբար մենք այդքան չունինք, եւ եթէ մի օր ժողովը համաձայն լինի եւ մամուլը ներկայ ըլլայ, մեր ակնկալութիւնն է, որ ժողովուրդը ճիշտ կերպով տեղեկացւի ժողովի անցուդարձերուն։ Ճիշտ է, ամէն մէկն իր տեսանկիւնէն պիտի դիտէ, մէկը շեշտը դնէ մի հարցին, միւսը՝ մի ուրիշ հարցին, բայց եթէ ոչ բացարձակ ճշմարտութիւն ըլլայ, բայց գոնէ ճշմարտութեան մօտիկ ըլլայ։ Դա շատ կարեւոր է ...

- Չէ՞ք կարծում, որ եթէ հարցը միայն այսօր է արծարծւում, մասամբ այն պատճառով է, որ միայն վերջերս ունենք քիչ թէ շատ բազմազան մամուլ։ Նախապէս միայն Ալիք-ն է եղել, որը երեւի առանց թըղթակցի էլ կարող էր տեղեակ լինել անցուդարձին ...
Միայն Ալիք-ի բարեկամները չեն։ Մենք ժողով ըրած ենք, երկու-երեք օր վերջը, Հայաստանի մէջ լոյս տեսած թերթը, ժողովի բովանդակութիւնը փոխանցած է, եւ դժխբախտաբար սխալ տեղեկատւութեամբ։ Եւ ատիկա եղած է մեր ժողովի անդամներէն մէկը։ Այն ինչ, որ խօսւած է ժողովի մէջ, ճիշտ հակառակը մամուլի մէջ տեղ գտած է։ Նրա համար կըսեմ, որ մամուլի պատասխանատուները, երբ գան ժողովին ներկայ ըլլան, ծանր պատասխանատւութեան տակ կիյնան։ ...

- Յամենայն դէպս ազգային գործերի պատասխանատուների մօտ մի զգալի վախ գոյութիւն ունի թափանցիկ եւ բաց լինելու նկատմամբ։ Ասենք Թեմական խորհրդի յանձնաժողովները պատրաստ չեն տեղեկութիւններ տալ իրենց աշխատանքների մասին. օրինակի համար կալւածների յանձնախումբը, որի մասին բոլորն ասում են, թէ իբր նրա տրամադրութեան տակ է գտնւում խոշոր հարստութիւն ...
- ... Երանի այդպէս լինէր ...

- ... եւ որ ուր է գնում այդ հարստութիւնը։ Երբ թափանցիկութիւն չկայ, երբ ուղղակի եւ պարզ տեղեկատւութին չկայ, բնականաբար առիթ է ստեղծւում ասէկոսէների, կռահումների, չափազանցւած արտայայտութիւնների ...
- Տեսէք, թափանցիկութիւն հասկացութիւնն ալ սահմանումի կը կարօտի։ Երանի թէ մենք շատ կալւածներ ունենայինք։ Թեհրանը որպէս թեմ, համեմատած Ջուղային եւ Ատրպատականին, դեռ մանուկ է, կամ երիտասարդ է, 1945-ին կազմւած է, այսինքն՝ ընդամենը 64 տարւայ թեմ է։ Եւ կալւածները, որ ունի, այնքան էլ մեծ կալւածներ չեն։ Կան բնակարաններ, կամ կալւածներ, որ իրենց դիրքին պատճառով քիչ մը արժէք կը ներկայացնին։ Բայց մեծ թւով կալւածներ չունինք դժբախտաբար։ Շրջաններում ալ կան կալւածներ, բայց դրանք մասամբ կտակ արւած են եւ մենք չենք կրնար մեր ցանկացածի պէս օգտագործել։ Օրինակ եթէ Մեշհեդում կայ մի կալւած, մենք եթէ այն վաճառենք, Թեհրանում պիտի փոխարէնը գնենք եւ նոյն գործածութեան համար գործ ածենք։ Մեր կալւածներու ամբողջ ցուցակը կազմւած է, եւ քանի անգամ ալ մեր կալւածային մարմինը այն փոխանցած է պատասխանատուներուն։ Նոյնիսկ Պատգամաւորական ժողովի մէջ խօսւած է եւ ներկայացւած է, թէ մենք ինչ կալւածներ ունինք, եւ դրանք մեզի համար ինչ արժէք կը ներկայացնեն։ Հիմա, եթէ ասկէ աւելին պատգամաւորները ուզենան, հասկանալի է, բայց գիտէք՝ ինչ է, ես կը կարծեմ, որ բաներ կան, որ պէտք է որոշ չափով ամէն մարդ իմանայ։ Բաներ էլ կան, որ սահմանափակ թւով մարդիկ պիտի իմանան։ Բաներ էլ կան, որ մէկ, երկու երեք հոգի պիտի իմանան։ Ես կը կարծեմ, որ սա նորմալ ընթացք է, եւ աշխարհով մէկ ընդունւած կերպ է։ Սա անշուշտ կալւածներին չի վերաբերում։

- Այս օրերին յատկապէս աւելի է խօսւում այս մասին արտագաղթի բերումով։ Ժողովուրդը գնում է եւ հարց է առաջանում, թէ ազգային գոյքն ու հարստութիւնը ո՞ւմ ձեռքերում է եւ ի՞նչ է լինելու։
- Երբ արտագաղթի բերումով ժողովուրդը նւազում է, դպրոցների եւ միութիւնների շէնքերը, որ դասւած են որպէս դպրոց կամ միութիւն, այդ շէնքերի եւ կալւածների համար մենք ծրագրեր ունինք մշակած, եւ շուտով նաեւ կը դրսեւորւին, ... իսկ ինչ կը վերաբերի արտագաղթի երեւոյթին, ... նախ ըսեմ, որ այս վերջին մէկ-երկու տարւայ ընթացքին կարծես թէ վիճակը կայունացած է, եւ արտագաղթը մի քիչ նւազած է, վկայագրերի թիւը, որ ստորագրում եմ, նւազել է, եւ դա այդ է նշանակում։ Երեւի ամիսը տասը հոգու վկայագիր կը ստորագրեմ, այսինքն տարին 120 կամ առաւելագոյնը 200 հոգի։ Իսկ ուրախալի երեւոյթն այն է, որ դպրոցներ այցելելիս կը հանդիպեմ աշակերտների, որ վերադարձած են, ընտանիքներու հետ։ Անշուշտ գնացողների համեմատութեամբ եկողները շատ չեն, բայց երեւոյթ մըն է։
Իսկ ընդհանրապէս արտագաղթի մասին, պիտի ըսեմ, որ մեր ժողովուրդը առանց իմանալու, թէ ուր է գնում, գնում է ... եւ ես ցաւով միայն պիտի խօսեմ այս մասին, որովհետեւ Ամերիկա երթալը դրախտ երթալ չի նշանակեր, ընդհակառակը, աւելի շուտ արդիական դժոխք երթալու համահաւասար է։ Ես միշտ ասել եմ, մեր ժողովուրդը սփիւռքին մէջ, որտեղ որ կայ, պիտի հէնց այդտեղ մնայ, հէնց այդտեղ գործէ, աշխատի, իսկ եթէ անպայմանօրէն կուզի տեղափոխւել մի տեղ, այն Հայաստանն է։

- Ինչո՞ւ Իրանը լինելով Կիլիկիոյ կաթաղիկոսութեան մաս, երբեք իրանահայ բարձրաստիճան հոգեւորականներ չեն դաստիարակւել, որոնք նաեւ կարող էին ստանձնել իրանահայ թեմերի եւ իրանահայ համայնքի առաջնորդութիւնը։ Ինչ որ շատ տրամաբանական է թւում, որ Իրանում ծնւած, Իրանում մեծացած անձնաւորութիւնը աւելի յարմար է համայնքի ղեկավարութեան համար։
- Տեսէք, ես 1961-ին վանք մտայ, երբ արդէն երկու տարի էր, որ Իրանը վայելում էր Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան հովանաւորութիւնը։
Արտակ սրբազանը, հանգուցեալը, երբ որ հոս եկաւ, յաջորդ տարին երկու թեկնածուներ ղրկեց Անթիլիաս, որոնք մեր դասարանն էին։ Մէկը նաեւ երկար տարիներ հոս ուսուցիչ էր՝ Ռուբիկ Քեշիշեանը։ Մինն ալ Արաքից՝ Ռազմիկ Աբուլեանը։ Եւ դրանից յետոյ եկան ուրիշ աշակերտներ։ Եւ սակայն չձեռնադրւեցին։ Հիմա ասոր մէջ ոչ ես եմ յանցաւոր, ոչ Կիլիկիոյ կաթողիկոսութիւնն է յանցաւոր, ոչ թեմը յանցաւոր է։ Ես կուզեմ ընդհանուր երեւոյթ մը բացել եւ կուզեմ որ ճիշտ հասկցւինք։ Օրինակ Սուրիա, Լիբանան, Կիպրոս հոգեւորականութեան մեծ մասը նախօրօք կիրակնօրեայ դպրոցների աշակերտներ եղած են, որոնք փոքր տարիքին կրօնական դաստիարակութիւն ստացած են, իրենց ծնողներու հետ եկեղեցի գացած են,երբ կը նայինք իրանահայ գաղութին,դըժբախտաբար իրանահայ գաղութը, կրօնական դաստիրակութեան տեսակէտէ, քիչ մը թոյլ եղած է։ Արտակ սրբազանը, երբ գալիս էր Լիբանան, Ռուբիկին, Ռազմիկին հետ խօսում էր, մենք ալ միասին էինք։ Եւ նա ասում էր՝ պէտք է զարկ տալ կրօնական դաստիարակութեան, որպէսզի լաւ հոգեւորականներ ունենանք։ Հիմա, այս իրականութեան դիմաց, թէ ինչու իրանահայ կուսակրօն եկեղեցականներ չեն եղած, ես ալ կրնամ ձեզի ալ հարց տամ՝ ինչո՞ւ։ Իմ գնահատումով, որովհետեւ մենք թոյլ եղած ենք կրօնական մեր դաստիարակութեան մէջ։ Մեր ընտանիքներու մէջ չեն քաջալերած մեր զաւակներին, որ գնան Անթիլիաս կամ էջմիածին, ... ճիշտ է նախկինում սովետական կարգերու ժամանակ Էջմիածին գնալը դըժւար էր, բայց հիմա 18 տարի է Հայաստանը անկախ է, հիմա հնարաւորութիւնը կայ, ինչո՞ւ չեն երթար ... Որովհետեւ իմ գնահատումով եւ փորձառութեամբ, կրօնական դաստիրակութեան պակասի հարց կայ ...
Այսօր էլ հոգեւորականի պակաս ունինք, այսօր քահանայի տագնապ ունինք։ Կուսակրօն եկեղեցական չունինք։ Մէկ հոգի ունինք որ ղրկած եմ դպրեվանք մեր քահանաներէն մէկուն, Տէր Կոմիտասի տղան է, որ հոն կուսանէ։ Դպրոցներ գնալիս հարցնում եմ ո՞վ ուզում է եկեղեցական դառնալ, աղջիկները աւելի շատ մատ են բարձրացնում քան տղաքը։ Այս հարցը իրապէս տագնապ է, բայց տագնապին լուծումը տեղական պայմաններէն կսկսի։ Ոչ Անթիլիասը, ոչ ալ Էջմիածինը, բան չեն կարող անել այս ուղղութեամբ։ Մենք է, որ պիտի հասցնենք։ Եթէ աշակերտներ ղրկեցինք եւ հոն չկարողացան պէտք եղած ուսումը տալ, յետոյ կարելի է խօսիլ։ Իսկ ընդհանրապէս, բոլոր գաղութներում էլ եկեղեցականների տագնապ կայ։

- Իսկ երկրորդ հարցն այն է, որ եթէ Իրանի թեմերը Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան են մաս կազմում, դա այն պատճառով է եղել, որ ժամանակին Իրանի պետութեան համար անընդունելի է եղել, որ Էջմիածնից, Սովետական Հայաստանից հոգեւորականներ գան այստեղ, որպէս համայնքի առաջնորդ։ Իսկ հիմա, երբ այլեւս պայմանները փոխւել են, ի՞նչ կարիք կայ նոյն վիճակը շարունակել։
- Այս մասին ես միայն հետեւեալը կուզեմ ըսել առանց մեկնաբանութեան։ Կեանքում բաներ կան, որ մեր ձեռքումն են, բաներ էլ կան, որ մեր ձեռքից դուրս են։ Այսօր Իրանի Իսլամական Հանրապետութեան քաղաքականութիւնը ուզում է, որ այս դրութիւնը շարունակւի։ Եւ սա մեզանից որեւէ մէկը չի կարող ինչ-որ բան անել։ Ես միայն այստեղ ուզում եմ մի բան ասել, որ անցնող յիսուն տարիների ընթացքում, Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութիւնը իրանահայ մեր երեք թեմերի նկատմամբ արեց իր լաւագոյնը։ Եւ միթէ վա՞տ բան արեց։

- Դուք որպէս Թեհրանի թեմի առաջնորդ այս իւրայատուկ վիճակն ունէք, թէ Իրանի պետութիւնը ձեզ է ճանաչում որպէս Իրանահայ համայնքի առաջնորդ։ Ուրիշ երկրներում այդպէս չէ, ասենք Ֆրանսիայի կառավարութիւնը այդ երկրի թեմերի առաջնորդին չի ճանաչում որպէս Ֆրանսիայի համայնքի ղեկավար, նա միայն ներկայացնում է եկեղեցին ... մի խօսքով ձեր դիրքը այսօրւայ Իրանում թէ քաղաքական առաջնորդի եւ թէ հոգեւոր առաջնորդի դիրք է, դա բարդ իրավիճակ է, յատկապէս, եթէ նկատի առնենք, որ դուք իրանահայ չէք ... անձամբ պարսիկ ընկերներիս բացատրելու համար, որ մեր համայնքի առաջնորդը Իրանի քաղաքացի չէ մեծ ճիգ պիտի թափեմ ... այս իրավիճակը ինչպէ՞ս էք գնահատում, ի՞նչ ունէք ասելու այդ մասին։
Իմիջիայլոց, պարսկերէն մի թերթի հետ ունեցած մի հարցազրոյցում, այսպիսի բան էիք ասել, որ չէք սիրում քաղաքականութեամբ զբաղւել։

- Ես հիմա էլ ասում եմ որ ես քաղաքականութեամբ չեմ զբաղիլ, բայց ... մեր եկեղեցու դրւածքը սփիւռքեան իրականութեան մէջ այն եղած է, օրինակ արաբական աշխարհին մէջ ալ, հոգեւոր առաջնորդը եղած է նաեւ պետութեան մօտ իր գաղութը ներկայացնողը։ Եթէ նոյնիսկ իրաւականօրէն այդպէս չըլլայ, բայց ձեւականօրէն, այդ առաջնորդը ներկայացնում է իր համայնքը ...

- Դա յատուկ է իսլամական երկրներին, այդպէս չէ՞։
- Ընդհանրապէս իսլամական երկրներում։ Որովհետեւ իրենց կրօնապետն էլ որոշ չափով կրօնական է եւ որոշ չափով ալ քաղաքական, կուզեն, որ մենք ալ այդպէս ըլլանք եւ ատիկա հաստատւած է մեր ազգային սահմանադրութեան մէջ։ 1861 թւականի սահմանդրութիւնը, որը վաւերացւած է օսմանեան կառավարութեան կողմէ, պատրիարքը, որ հոգեւոր պետն էր իր եկեղեցու, միեւնոյն ատէն ազգապետ էր, եւ անոր համար պատրիարքին ազգապետ ալ կըսէին։ Հիմա իմ պարագային, թէ ես իրանահպատակ չեմ, սուրիահպատակ եմ, եւ հպարտ եմ իմ սուրիահպատակութեամբ, բայց ատիկա երբեք պատճառ չէ, որ ես այստեղ չգործեմ եւ չմտածեմ նաեւ որպէս իրանահպատակ։ Եթէ դը իւրէ ես իրանահպատակ չեմ, բայց որպէս իրողութիւն, դը ֆակտո, ես գործում եմ որպէս այդպիսին։ Ի վերջոյ, երբ, որ ես այս ժողովըրդին առաջնորդն եմ, իմ ժողովուրդը իրանահպատակ է, եւ անոր համար ես սկզբունք ըրած եմ, որեւէ մէկ երկիր, որ գնում եմ, ժամանակին այցելում էի Լիբանանի եւ Սուրիայի դեսպանութիւնները եւ Հայաստանի դեսպանութիւնը, հիմա որտեղ, որ գնում եմ, այցելում եմ Հայաստանի, Լիբանանի, Սուրիայի եւ Իրանի դեսպանութիւնները։ Եւ ես այս կընեմ իմ ամբողջական էութեամբ եւ ապրումով, որովհետեւ հաւատացած եմ, որ այս երկրները նաեւ մեր երկրները եղած են։
- Գործընթացը որով ընտրւում կամ նշանակւում են թեմերի առաջնորդները, ո՞րն է։ Թեմի առաջնորդութիւնը նշանակովի՞ պաշտօն է թէ՞ ընտրովի։
- Մեր ազգային սահմանդրութիւնում այս հարցը շատ յստակ է։ Այդ սահմանադրութիւնը Պոլսոյ պատրիարքութեան մէջ սկսած էր եւ Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութիւնն ալ դրա հիմնական սկզբունքներով կառաջնորդւի։ Մեր թեմի կանոնագրութիւնն ալ ազգային սահմանադրութեան ոգիով կընթանայ։ Երբ թեմի մը առաջնորդ կը վախճանի, կամ թեմը թափուր կը մնայ, կը կազմւի եռանուն ցանկ, եթէ նոյն թեմին մէջ յարմար անձինք կան, եթէ ոչ, կենտրոնէն։ Այս պարագային Անթիլիասը եռանուն ցանկ կը ներկայացնի, որը կուգայ այստեղ Պատգամաւորական ժողովին, որը պիտի դրանցից մէկին ընտրէ եւ իր իրաւունքն է այդ եռանուն ցանկի մասին զեկոյց առնելու, որպէսզի ըստ այնմ կողմնորոշւել։ Իմ պարագային, երբ աթոռը թափուր մնաց, այստեղի Պատգամաւորական ժողովը վեհափառէն եռանուն ցանկ ուզեց։ Եւ 1999-ի Հոկտեմբերի 26-ին Պատգամաւորական ժողովը ինձ ընտրեց։ Եւ իմիջիայլոց, այդ իմ ծննդեան թւականն է։ Ես այդ օրը Էջմիածին էի, մասնակցելու Գարեգին կաթողիկոսի ընտրութեանը իբրեւ Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան ներկայացուցիչ։

- Վերադառնալով մեր համայնքային կեանքին, կուզէի հարցնել, թէ դուք ինչպէ՞ս էք մօտենում համայնքում գոյութիւն ունեցող զանազան գաղափարական եւ քաղաքական հոսանքներին եւ խմբակցութիւններին։
- Ես կը կարծեմ, որ այս զանազանութիւնը մեր գաղութին հարստութիւնն է։ Որքան գաղափարական զանազանութիւնն աւելի է, դա կը նշանակէ նաեւ, որ գաղութին մէջ գաղափարական եռուզեռ կայ։ Ինձ համար եւ մեր եկեղեցու համար որեւէ քաղաքական կազմակերպութիւն, յարգանքի արժանի է այն չափով, որքան որ ինքն իր ազգին կը ծառայի, իր եկեղեցուն կը ծառայի եւ հաւատարիմ է իր ազգին հոգեւոր, մշակութային եւ ազգային արժէքներին։ Ես քաղաքական խմբակցութիւնները որպէս մէկը միւսին հակադրւող չեմ տեսներ, ընդհակառակը՝ մէկը միւսին լրացնող եւ ամբողջացնող իրականութիւն կը տեսնեմ։ Իհարկէ պայմանաւ, որ մէկը միւսը չը խծբծէ, մէկը միւսը չփորձէ նսեմացնել կամ հարւածել։
Այս ուղղութեամբ արդէն սկսել ենք ամիսը մէկ հանդիպումներ, Թիֆլիսի Վերնատան օրինակով, մտաւորականների, գրողների եւ թերթերի թղթակիցների հետ՝ առանց հակադրւելու որեւէ խմբակցութեան։ Մեր նպատակն է լինել որպէս գրողներ, մտաւորական հետաքրքրութիւններ ունեցող անձինք, գանք քով քովի եւ մի քիչ մեր արժէքներով ուրախանանք։ Մեր մտահոգութիւնները իրարու հետ բաժնենք։


- Որպէս վերջին հարց, հետաքրքիր կը լինի իմանալ արդեօք պարսկերէն սովորե՞լ էք։
- Այնքանով, որ կրնամ քիչ մը հասկնալ ու հասկըցւիլ։ Ես լաւ արաբերէն գիտեմ, քրդերէն գիտեմ, եւ դրանք, եւ ինչու չէ նաեւ հէնց հայերէնի բառապաշարը, օգնում են պարսկերէնի խօսակցութեան մեծ մասը հասկնալ։

Յոյս թիւ 64

9 Դեկտեմբեր 2009