ՔՆՆԱԴԱՏՈԻԹԻՒՆ ԵՒ ՄԱՄՈՒԼ

ԴՊՐՈՑԱԿԱՆ ՓԱՌԱՏՕՆԻ ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹԵԱՆ ԵՒ ԴՐԱ ԱՐՁԱԳԱՆՔԻ ՀԵՏՔԵՐՈՎ

Ռոբերթ Սաֆարեան

 


Երկար տարիներ, քննադատութիւն կոչւած երեւոյթը մեր մամուլում գոյութիւն չի ունեցել, կամ գոյութիւն է ունեցել շատ սահմանափակ իմաստով: Դրա պատճառներից մէկը այն է, որ իրանահայ մամուլը եղել է հիմնականում գաղափարական, կուսակցական: Մեր միակ օրաթերթը՝ "Ալիք"-ը, դժւար թէ երբեւէ իրեն կամ Դաշնակցութեան կամ նոյնիսկ ազգային գաղափարախօսութեան իր տարբերակի նկատմամբ որեւէ քննադատական յօդւած հրատարակած լինի: Ընդհակառակը, միտումնաւոր աշխատանք է տարւել՝ "ոչ ցանկալի" անձնաւորութիւնների անունները նոյնիսկ չտպագրել օրաթերթի էջերում: Այս պատճառով էլ մեր մօտ սխալ հասկացողութիւններ գոյութիւն ունեն քննադատութիւն կոչւած փրաթիքի մասին:
Նախ՝ քննադատութիւնը համահաւասար է համարւում բացասական, նոյնիսկ թշնամական մօտեցման հետ: Մինչդեռ քննադատական մօտեցում հինականում նշանակում է փորձել խնդիրները դիտել բազմակողմանի, տեսնել դրանց թերի եւ յաջող կողմերը, նաեւ փորձել վերլուծել դրանք, մեկնաբանել, մի խօսքով, երեւոյթներին, իրողութիւններին, հեռնարկներին, խօսքերին, արւեստի գործերին մօտենալ հարցականներով, ոչ թէ կրաւորական դիրքից՝ հլու հպատակ: Լաւ է, նաեւ դրական լուծումներ առաջարկել, ինչպէս ասած եթէ խօսում ենք ցաւի մասին, նաեւ առաջադրենք դարմանը:
Սակայն սխալ կը լինի վերոյիշեալ պայմանները դարձնել քննադատութիւնը հրատարակելու եւ թոյլատրելու չափանիշ: Ասենք մէկը տեսնում է այսինչ ձեռնարկի թերութիւնները, բայց չգիտի դրա դարմանը. արդեօք նա իրաւունք չունի իր խօսքն ասել: Ենթադրենք ես գտնում եմ, որ, ասենք, "Արամ" սրահի վաճառքը սխալ որոշում է, սակայն եթէ տեղեակ չեմ հարցի բոլոր մանրամասնութիւններին եւ տւեալ որոշման կայացման պատճառներին, արդեօք իրաւունք չունեմ կարծիքս յայտնել: Ասում են քննադատութիւնը պիտի լինի "կառուցողական" կամ "շինիչ", պիտի լինի "անաչառ" եւ հիմնւած պիտի լինի ստոյգ տեղեկութիւնների վրայ: Սրանք բոլորն էլ բարի եւ ճիշտ խորհուրդներ են, բայց սխալ կը լինի դրանք դարձնել պայման քննադատութիւննը տպագրելու համար: Ցանկացած քննադատական յօդւած կարելի է ընկալել որպէս "քանդիչ", քանի որ բնականաբար քննադատւող կողմը իր կամ իր աշխատանքի թերութիւնների շեշտումը համարում է իր նկատմամբ "անարգանք" եւ դժւարանում է քննադատին "անաչառ" համարել:
Թոյլ տւէք մի օրինակով պարզաբանել արդէն մի քիչ վերացականի մօտեցող այս խօսքերը: "Յոյս"-ի համար 71-ում հրատարակել էինք Քարմէն Ազարեանի "Մշակութային փառատօն, նւաճում թէ՞ ..." խորագրով յօդւածը, ուր քննադտւել էր կրթական խորհրդի կողմից կազմակերպւած միջդպրոցական փառատօն-մրցոյթը: Յօդւածում, զանազան հարցերի շարքում, նաեւ խօսւել էր այն մասին, որ "այս փառատօնի ոչ սկզբում եւ ոչ էլ վերջում չյայտարարւեցին ժիւրիի կազմի անունները եւ յատկապէս նրանց մասնագիտութիւնը": Յօդւածի մի ուրիշ տեղում ասւել էր, որ "մեր երեխաների երբեմն քանիամեայ աշխատանքի արդիւնքը գնահատում են երեւի այդ մասնագիտութիւնից բնաւ գաղափար չունեցող անձինք": Յօդւածի տպագրութիւնից մի քանի օր անց, գրասենեակ է հեռաձայնում ժիւրիի անդամներից Լուիզա Աւետիսեանը եւ բողոքում է այդպիսի յօդւածի տպագրութեան համար: Նա պնդում է, որ նախ յայտարարւած են եղել ժիւրիի անդամների անունները, երկրորդ՝ նրանք բոլորն էլ, մեր իրականութեան պայմաններում, մասնագէտ մարդիկ են, եւ ոչ թէ "այդ մասնագիտութիւնից բնաւ գաղափար չունեցող անձինք": Նա բողոքում է, որ թերթը ինչու առանց այդ հանգամանաքներնը ստուգելու տպագրել է նման յօդւած: Նրան բացատրում եմ, որ ես չեմ պաշտպանում յօդւածում գրւած ամէն մի նախադասութիւն, սակայն պաշտպանում եմ, յօդւածի տպագրութիւնը: Որեւէ քննադատական յօդւածի տպագրութիւնը պայմանաւորել դրանում ակնարկւած բոլոր յաւակնութիւնների ու տեղեկութիւնների ստուգմամբ, գործնականում հաւասար է դրա տպագրութիւնը ձգձգելուն, եւ հաւանաբար դրա չհրատարակմանը: Սակայն, բացատրում եմ նրան, մենք պատրաստ ենք, տպագրել նրա եւ ժիւրիի միւս անդամների բացատրութիւնները, եւ այսպիսով ապացուցել մեր անաչառութիւնը: Սա, թէեւ ընդունւած փրաթիք է մամուլում, ու նոյնիսկ օրէնքով պարտադրւած, սակայն մեր մօտ նորութիւն է: "Յոյս"-ն այս առումով յաւակնում է, որ առաջինն է, գոնէ վերջին տասնամեակների իրանահայ մամուլում, որ տպագրել է եւ տպագրում է, իր, եւ իր էջերում հրատարակւած նիւթերի դէմ, որեւէ քննադատական յօդւած-պատասխան: Սա միաժամանակ նշանակում է.
Նախ՝ մենք հաւատացած չենք, որ թերթիս էջերում տպագրւած իւրաքանչիւր նախադասութեան հետ համաձայն ենք:
Երկրորդ՝ չենք մտածում, որ թերթիս անձնակազմի անդամները բոլոր հարցերի մասին նոյն կարծիքն ունեն:
Երրորդ՝ որ ընդունելով մեր էջերում տեղ գտած այս կամ այն յաւակնութեան սխալ լինելը, չենք վարկաբեկում թերթին. ընդհակառակը մտածում ենք, որ դա ապացուցում է, մեր ամուր դիրքերը;
Այս կէտերը միաժամանակ "անկախ" մամուլի եւ գաղափարական մամուլի տարբերութիւնն է: Վերջինը իրեն համարում է մի յատուկ գաղափարախօսութեան ու մտածելակերպի խօսնակ, առաջինը, իր գործն է համարում դառնալ հասարակութիւնում առկայ զանազան մտածելակերպների եւ գաղափարների արտացոլման վայր, արտացոլել հասարակութիւնը իր ամբողջութեամբ, իր բոլոր հակասական մօտեցումներով ու հակումներով:
Վերադառնանք մեր պատմութեան.
Թերթիս համար 74-ում տպագրել ենք Ժիւրիի պատասխանը, ուր նրանք "պարզաբանութիւններ են կատարել" փառատօնի մասին: Նրանք պնդել են, որ ժիւրիի անդամների անունները անգամներ յայտարարւել են, եւ վերջում դիմելով Ազարեանին ասել են. "զարմանալի է, որ նման հասարակ ձեւով քննադատէք որեւէ երեւոյթ եւ նման անարգալից տողերով խօսէք Մշ ակութային փառատօնի կազմակերպիչների եւ ժիւրիի կազմի մասին":
Այս բացատրութիւնները չեն համոզել Ազարեանին, որն այս համարում տպագրւած իր պատասխանում գրում է. "Սա առաջին անգամը չէ, որ քննադատութիւնը մեր համայնքում պատասխանատու անձանց կողմից նման կերպ է ընկալւում՝ թշնամաբար": Նրա ընկալմամբ. "Պատասխան նամակը ասես թէ հետապնդում էր միայն մի նպատակ՝ վարկաբեկել ու հեղինակազրկել յօդւածագրին, որով եւ արժեզրկել ողջ գրութիւնը եւ արտայայտւած քննադատական մտքերը"
Լաւ կը լինէր չնեղանալ եւ կենտրոնանալ բուն հարցի քննարկման վրայ, բայց միաժամանակ դա էլ բնական եմ համարում, որ մարդիկ վիրաւորւեն եւ այդ զգացումը արտայայտւի նրանց գրութիւններում: Սակայն ճիշտ չի լինի այդ պատճառով չհրատարակել այդ գրութիւնները: Ընթերցողը ինքը տողերի արանքից եւ իր անձնական տեղեկութիւնների եւ տրամաբանութեան հիման վրայ, կը դատի եւ կը կողմնորոշւի: Հետեւաբար, նման յօդւածների հրատարակումը, ոչ թէ սենսացիա է, այլ առիթ ընձեռել ընդհանուր ընթերցողին՝ ծանօթանալ մօտեցումներին եւ ինքը դատել:
Արդեօք որեւէ սահման (կարմիր գիծ) գոյութիւն չունի: Բնականաբար կան պետական գրաքննութեան կողմից պարտադրւած սահմաններ: Դրանից բացի, մամուլը չի կարող հրատարակել մարդկանց հասցէին հայհոյանք եւ զրպարտանք: Իհարկէ յստակ բնութագրել այս բառերը հեշտ չէ: Յատկապէս դժւար է ասել ինչն է "անարգալից": Յաճախ մարդիկ իրենց ուղղւած քննադատութիւնները անարգալից են համարում. օրինակ դու գրում ես մի բանաստեղծութիւն, եւ ես քննադատում եմ այն ու յայտարարում, որ այդ բանաստեղծութեան հեղինակը հայերէն չգիտի: Յաճախ գրողը սա համարում է մեծ անարգանք, մինչդեռ քննադատի տեսանկիւնից, սա միայն մի իրողութեան արտայայտութիւն է: Բայց ուղղակի հայհոյանքը յաճախ պարզ է, եւ մամուլը իրաւասու է դրանք չտպագրել:
Քննադատութիւնը ժամանակակից հասարակութեան մէջ միայն մի զարդ չէ` տունը գեղեցկացնելու համար, այլ մոդեռն հասարակութեան կառոյցի հիմնաքարերից է: Եթէ հետեւէք արեւմտեան հեռուստաալիքներին ու թերթերին, կը տեսնէք, թէ նրանք ամեն օր լեցուն են իրենց հասարակութեան թերութիւններն ու դառն իրականութիւնները բացայայտող, իրենց կառավարութիւններին ու պատասխանատու մարմիններին քննադատող հաղորդագրութիւններով, յօդւածներով ու հարցազրոյցներով: Արդեօք այդպիսով այս հասարակութիւնները փլո՞ւմ են, քարը քարի վրայ չի՞ մնում, թէ՞ ընդհակառակը աւեկւի զօրեղանում են: Ակնյայտ է, որ զօրեղանում են, քանի որ այդպիսով ապացուցւում է, որ տւեալ հասարակութիւնը ունի այն կարողութիւնը, որ տեսնի իր թերի կողմերը եւ միաժամանակ գոյատեւի ու զարգանայ: Հէնց այդ պատճառով էլ, մոդեռն ժողովրդավարական պետութիւններում, քննադատութեան յատուկ կառոյց է նախատեսւել, որը մամուլն ու ընդհանրապէս զանգւածային լրատւամիջոցներն են:
Այսօր ընդունւած է խօսել թափանցիկութեան, բազմակարծութեան եւ երկխօսութեան մասին: Սրանք բոլորն էլ մի բան են արտայայտում` իրողութիւնները չթաքցնել, բացէ ի բաց քննարկել հարցերը: Այս ուղղութեամբ հիմնական դերը մամուլինն է:

 

Յոյս թիւ 75

2 Յունիս 2010