ԳՐԵԼ ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆԸ ՔԱՅՔԱՅՒՈՂ ՀԱՄԱՅՆՔՆԵՐՈՒ

Գրիգոր Պլըտեան՝

Բազմաթիւ Վէպերի եւ գրաքննադատական աշխատութիւնների հեղինակ, ֆրանսահայ գրող՝ Գրիգոր Պլըտեանը, Մայիսի 1-15-ին գտնւում էր Իրանում։ Նա Իրան էր այցելում Հանդէս գրականութեան եւ արւեստի եռամսեայի հրաւէրով եւ Իրանահայ գրողների միութեան հովանաւորութեամբ։ Մայիսի 4-ին Պլըտեանը ելոյթ ունեցաւ Հայ Ակումբ-ում, ուր խօսեց սփիւռքահայ գրականութեան եւ իր գրական փորձերի մասին։ Ստորեւ մէջբերում ենք նրա խօսքերի առաւել հետաքրքրական մասերը։
Սփիւռքահայ գրականութիւն կը սահմանւի, ես կը սահմանեմ, որպէս օտարի հետ յարաբերութեան մը դրսեւորումը գրական միջոցներով։ Կըրնանք ըսիլ, որ Պոլսահայ կամ իրանահայ գրականութեան մէջ այսպէս փորձառութիւն չկայ։

Գրականութեան պատմութիւնը պիտի զտի անուններ, գտնի այն գրողները, որոնք մեր կամ իրենց ժամանակի համար աւելի հետաքրքրական են։

Յակոբ Օշական կըսէ, որ սփիւռքի գրականութիւն հնարաւոր չէ, որովհետեւ որպիսզի ըլլայ գրականութիւն, պիտի ըլլայ հասարակութիւն եւ ընթերցողի զանազան խաւեր, ... ես կըսեմ՝ պատահաբար սփիւռքահայ գրականութիւն ճիշտ այն է, ուր հասարակութիւն, հաւաքական մտայնութիւն չկայ։ Հետեւաբար մենք այս իւրայատուկ կացութեան համապատասխան պիտի ստեղծենք նոր սկզբունքներ։

Գրականութեան համար նաեւ կարեւոր է շարժում գաղափարը։ Միակ տեղը, ուր գրական շարժում մը եղած է, Ֆրանսան է։ ԹԷ ինչո՞ւ, երկար հարց մըն է, բայց կարեւոր հարց մը։ Մենք-ը անկանոն հրատարակութիւն մըն էր, բայց միակ հրատարակութիւնն էր, որի մէջ հաւաքւած գրողները միասին ստորագրեցին գրական մանիֆեստ մը։ Այդ գրութիւնը խորագիր չունի, բայց տասնհինգ հոգիի ստորագրութիւնը կը կրէ։ Դա գրական շարժում մըն էր. արդէն իրենք ալ կըսէին, որ կուզեն կատարել գրական մը յեղափոխութիւն։ Գրական յեղափոխութիւնները, ինչպէս օտար տեսակի յեղափոխութիւններ, յաճախ կը ձախողին։ Բայց նպատակն այն է, որ յեղափոխել մեր գրականութեան աւանդութիւնը, ընկալման կերպերը, ...
Երբ ամէն մարդ համաձայն է ամէն մարդու հետ, գրականութիւն չըլլար, արւեստ չըլլար. արւեստը կը ծնւի բախումներէն ...

Այն սերունդին համար, որ եկած էր Պէյրութէն կամ Պոլիսէն, հայրենիքի կորուստը կը կազմէր նրա հիմնական թեման եւ կուզէր հայրենիքը վերստեղծել օտարութեան մէջ։ Նրանք կուզէին անցեալը որոշ չափով մը բերել եւ կապել ներկային, մինչդեռ երիտասարդներու մօտ կը յայտնւի ինչ-որ ուրիշ տեսակի բան. նրանք կուզեն ստեղծել գրականութիւն մը, որ այսօրւայ պատկերը տայ։ Մի բան, որ ամէնէն աւելի զգալի է ֆրանսահայ գրականութեան մէջ, մանաւանդ Շահնուրի գրականութեան մէջ։ Անոնց հիմնական թեման օտարն է, օտար կինը հայ ընտանիքը եւ հայութիւնը քայքայող տարր մը եւ անոր դէմ յայտնւող հակակշռոյթները ...

Վէպին զարգացումը քիչ մը տարօրինակ է արեւմտահայերուն քով, քանի որ սփիւռքահայ գրականութեան մէջ շատ վէպեր գրւած չէին,... մինչդեռ Պոլիսէն դուրս, Փարիս, կը սկսին հրատարակել վէպեր։ Ինչո՞ւ այդքան վէպ Փարիսում։ Այդ հարցումին պատասխանելը քիչ մը դժւար է, հաւանաբար որովհետեւ վէպն այն տեսակն է, որով կարող ենք գրել պատմութիւնը քայքայւող գաղութներու։

Հայ ժողովուրդի այս աղէտը (Եղեռնը), որ եղաւ մեր ժողովուրդի դժբախտութիւնը, Սարաֆեանը կըսէ, որ նաեւ եղաւ մեր բախտը։ Քանի որ մեր գրականութեան մէջ սկսան յայտնւիլ ժանրեր, որոնք չկային նախապէս։ Մարդիկ սկսան դնել հարցեր, որ նախապէս երբեք ներկայ չէին։ Սկսաւ օտարութեան հետ փորձառութեան պատմութիւն մը։

Կարապենցին վէպերը իրանահայ իրականութեան հետ շատ կապ չունին։ Միջազգային հայկական թեմաներն են, որ կը յայտնւին դրանցում։

Առհասարակ Մեր սփիւռքի նոր շրջանի գրողները ծանօթ չեն մեր սփիւռքահայ գրականութեան պատմութեան։ Երբ կը կարդաք իրենց գրքերը, կը նկատէք, որ այդ տղան կը կարծէ ինք առաջին անգամ այդ թեմային մասին կը գրէ։ Մինչդեռ նա առանց անդրադառնալու կը կրկնէ ինչ-որ արդէն կայ Շահնուրի Նահանջ առանց երգի-ն մէջ։ Այս յիշողութեան պակասը սփիւռքին գրողներու եւ վիպասաններու մէջ կը գայ այն հիմնական հարցէն, որ չկան հաստատութիւններ, որ սփիւռքում ստեղծւած մշակոյթը փոխադրէ սերունդէն սերունդ։ Մեր դպրոցներու ծրագրերը կը գան մինչեւ 1920 եւ կը կենան։ Այն տպաւորութիւնը կը թողնէ, որ մեր գրականութիւնը անկէ ասդին զարգացած չէ ։
1620-է ասդին գրական աւանդութիւն չկայ, ամբողջ անջրպետ մը կը յայտնւի մեր եւ անցեալին միջեւ։ Գրականութիւնը միայն ներկայի խնդիր մը չէ, անցեալի խնդիր մըն ալ է, այսինքն գրող մը կապրի իր ժամանակի հարցերով, լեզւով եւ այլն, ինչ որ իրեն շուրջը կայ, անով կապրի, բայց նաեւ այն ամէնով, որ կը ստանայ, կամ աւելի ճիշտ կը մեկնաբանէ աւանդութենէն։ Աւանդութիւնը միայն բան չէ, որ կայ, աւանդութիւնը միշտ կենթարկւի վերամեկնաբանութեան, շարժուն բան մըն է, ... Երբ դու կը մեկնաբանիս օրինակ Տէրեան եւ հոն կը գտնիս բան մը, որ ուշադրութեան չէ արժանացած, կամաց կամաց Տէրեանը կը դառնայ քուկդ։ Մենք կը կարծենք, որ արժէքները կան իրենք իրենց մէջ. ոչ, արժէքները կան մեր համեմատ։

70-ական թւականներուն, կուզէի գրել այն շըրջանի պատմութիւնը, որ իմ մանկութեանս է, այսինքն 1945-էն, մինչեւ 75, այսինքն իմ ծննդեան թւականէն մինչեւ լիբանանեան պատերազմը, երբ որ ես մեկնեցայ Լիբանանէն։ Փորձեր ըրի, քսան տարի գրի, առանց յաջողելու։ Այս փորձառութիւնները արթնցուցին ինչ-որ մտքիս մէջ կար, բայց շատ յըստակ չէր։ 90-ական թւականներուն աւելի յստակեցաւ, թէ ինչ կուզեմ։ Քանի որ Լիբանանին գաղութը բռնած էր քայքայումի ճամբան, կուզէի տեսածս տեղ մը գրել, քանի որ կը տեսնէի, որ միւս հայ գրողները երբեք այս մասին չեն գրած։ Նրանք կուզէին գրել պարզապէս ինչպէս որ կաֆկան գրած էր, ինչպէս որ Ալբեր Քամուն գրած էր Օտարական վէպին մէջ։ Այս տեսակ գրականութիւն, որ կը յարգեմ ես, կը սիրեմ ալ, բայց հարցն այն է, որ իմ նպատակիս չէր ծառայէր Օտարական-ի պէս բան մը գրել։

Գրել շրջանի մը պատմութիւն, քանի որ պատմաբանները երբեք չզբաղւին այդ բանով։ Պատմութիւնը կը զբաղի մեծ դէպքերով, մեծ երեւոյթներով, ընկերային մեծ հարցերով։ Բայց գրականութիւնը կը զբաղի անհատ մարդոցմով։ Երկու, երեք, չորս, հինգ քսան հոգիով, բայց այնպէս որ ամէն մէկի պատմութիւնը բնորոշ ըլլայ ուրիշներուն ալ։ Եւ այս ձեւով հնարաւոր ըլլայ վերստեղծել անցեալ մը։

Ես երբեմն նոյն տեսարանը կը պատմեմ երկու անգամ։ Մէկ անգամ, երբ որ երեխան հինգ տարեկան է, մէկ ալ քսան տարեկանին, եւ այս անգամ տարբեր նշանակութեամբ։ Սա կը դնի ժամանակի հարցը։ Ես չեմ կրնար ասիլ ժամացոյցը սկսաւ դառնալ եօթէն ութը եւ այլն, ատիկա մեքանիք ժամանակն է, հոգեբանական, ներքին ժամանակը ուրիշ բան մըն է, որը գրողը չի կրնար տալ միայն ժամանակին նայելով, այլ պէտք է անձնաւորէ, մարդոց մէջը մտցնէ, եւ ատիկա աշխատանք կը պահանջէ։

Վիլիամ Սարոյեանը լաւ թատերագիր է, բայց արդեօք հայ թատերական լեզուն զարգացուց։ Ոչ։ Իրեն որպէս հայ կընդունիմ, որպէս հայ գրող՝ ոչ. կը ցաւիմ։ Կան երիտասարդ ամերիկահայ գրողներ, որ կուզին անպայման նշւիլ որպէս հայ գրող, ես կըսեմ դուք ունիք 250 միլիոն ընթերցող, ի՞նչ պէտք ունիք մեր 6 միլիոն չընթերցողներուն։ Ուրեմն ինչու՞ կը յաւակնէք ատոր, երբ լեզուն չէք գործ ածել, երբ լեզուն չէք աշխատցնէր։

Գր. Պըլտեանի հեղինակութեամբ հրատարակւած գրքերի ցանկը.
և Տեղագրութիւն քանդւող քաղաքի մը համար - 1976թ. (Ա Տիպ), 1997թ. (Բ Տիպ)
- Հատուածներ ''Սենեակ''-ի մասին - 1978թ.
- Objects et dռbris - 1978
- Հակաքերթւած / Antipoem - 1979թ.
- Հատուածներ Հօր / Fragments du pՌre - 1979թ.
- Տրամ - 1980թ.
- Վայրեր - 1983թ.
- Գրիգոր Նարեկացիի լեզուի սահմաններուն մէջ - 1985թ.
- Մանտրաներ - 1986
- Կրակէ շրջանակը Դանիէլ Վարուժանի շուրջ - 1988թ.
- Էր - 1992թ.
- Հատուածներ Հօր - 1993թ.
- Ելք (Մատենաշար Բ շարք) - 1993թ.
- Սեմեր - 1997թ.
- Մարտ - 1997թ.
- Հարուածը - 1998թ.
- Զրոյցներ Բանաստեղծութեան մասին - 1999թ.
- Դէպի Մեծ Փոխաբերութիւն - 1999թ.
- Նշան - 2000թ.
- Cinquante ans de litterature armenienne en France, 1922-1972, CNRS Editions Paris 2001
- Պատկեր - 2003թ., "Ապրիլ" հրատարակչութիւն
- Անունը լեզուիս տակ - 2003թ., Մատենաշար "Երկ"
- Երկուք - 2006թ., "Ապրիլ" հրատարակչութիւն

Յոյս թիւ 50
20 Մայիս 2009