ՀԱՄԱԶԳԱՅԻՆ ՆՇՄԱՐՆԵՐ
ՖՈՐՈՒՄ

 

Կոլիա Տէր Յովհաննիսեան

Անդամակցելով համացանցային հայերէն ֆորումներից մէկին՝ հիանալի առիթ է ընձեռնւել շփւելու Հայաստանի երիտասարդութեան հետ, ծանօթանալու նրանց յուզող հարցերին, կրօնական հակումներին, քաղաքական հայեացքներին, երազանքներին, ապրումներին, հոգեկան տւայտանքներին, մի խօսքով՝ նրանց առօրեային։ Դրա արդիւնքում բացայայտւում են ինձ համար անծանօթ մի շարք երեւոյթներ։ Չեմ ժխտում այն հանգամանքը, որ թերեւս դրանք նորութիւն չեն, սակայն, նոյնիսկ եթէ չեն, ըստ իս, արժէ դրանք քննարկել հրապարակայնօրէն, քանզի նոյն ազգին պատկանելով հանդերձ, մենք շատ հեռու ենք իրարից եւ նման քննարկումները կօգնեն աւելի ճանաչել մէկս միւսին եւ աստիճանաբար վերացնել այն անջրպետը, որը գոյացել է հայութեան երկու հատւածների՝ հայրենիքի ու սփիւռքի միջեւ։
Այստեղ յապաւումներով ներկայացնում եմ Սարդարապատ թեմայի տակ ծայր առած բանավէճը, վերջնական եզրայանգումը թողնելով սիրելի ընթերցողներին։
Տիգրան (Երեւան,ՀՀ). -Միանում եմ շնորհաւորանքներին։ Ու գրում եմ այս թեմայում, քանի որ ՀՀ առաջին Հանրապետութեան հռչակումը Սարդարապատ, Ղարաքիլիսա, Բաշ Ապարան հերոսական ճակատամարտերի հետեւանքն էր։ Այդ ճակատամարտերում է որոշւել, այսօրւայ Հայաստանի լինել չլինեու հարցը։ Ցաւօք սրտի մենք վերջին, կրիտիկական պահին ենք հերոսանում։ Յուսով եմ այս եւ նման դասերը լաւ կը սերտենք եւ ապագայում չենք թողնի, որ կրիտիկական պահ հասունանայ միասնանալու եւ թշնամուն համախմբւած ուժեղ հակահարւած հասցնելու համար։
Յ.Գ. Կարծում եմ, մեր երեխաներին ոչ միայն Ծիծեռնակաբերդի յուշահամալիր պիտի տանենք, այլեւ ամէն Մայիսին պիտի Սարդարապատ այցելենք, որ մեր սերունդների ոգին հերոսամարտերի պատմութիւնը սերտելով հզօրանայ։
Լիլիթ (Քեաւառ կամ Գաւառ, ՀՀ).- Անտեսանելի գաղափարական Սարդարապատը մինչեւ Խ. Միութեան փլուզւելը վաղուց սկսւած էր եւ դեռ շարունակւում է, բայց մեր Ժողովրդի ո՞ր մասն է գիտակցում այդ ամենավճռական ճակատամարտում իր մասնակցութեան անհրաժեշտութիւնը
Մենք սրա՛ մասին պիտի մտածենք, սա՛ պէտք է լինի մեր առաջնահերթ խնդիրը։
Հրայր (Նիւ-Ջերսի, ԱՄՆ).- Արդեօք դպրոցներում դասաւանդւո՞ւմ է Սարդարապատի եւ ընդհանրապէս նախախորհրդային հայոց պատմութիւնը։
Լիլիթ.- Այո, դասաւանդւում է։
Ես (Թեհրան-Իրան).- Իսկ ինչպէ՞ս է, Լիլիթ, աշակերտութիւնը վերաբերւում դրան։
Ուզում եմ ասել, հրահրւո՞ւմ են նրանց ազգայնական մոտիւները։ Կազմաւորւո՞ւմ է արդեօք մի սերունդ, որ հարկ եղած պարագային (աղօթենք, որ երբեք չլինի), պատրաստ կը լինի կերտել երկրորդ Սարդարապատ։ Ինձ մօտ կայ այն համոզումը, որ սփիւռքահայերը աւելի ազգային են, քան բնիկ հայերը։
Լիլիթ.-Գիտե՞ս, Կոլիա, քեզ հետ համամիտ եմ։ Ինքս էլ զգացել եմ, որ սփիւռքահայերն աւելի ազգային են, ինչպէս դու ես ասում, աւելի մօտ եկեղեցուն։ Իսկ Սարդարապատը, ի ցաւ սրտիս, ոգեւորում է լոկ այնքան, որքան դասաժամ անցնում են
Սաթենիկ (Երեւան).-Յարգելիներս թոյլ տւէք ձեր հետ չհամաձայնել։ Լիլիթ ջան, եկեղեցուն մօտ լինելը չի նշանակում ազգասէր լինել։
Ազգային են սփիւռքի հայերը ու դրա համար ամուսնանո՞ւմ են այլազգիների հետ, փոխո՞ւմ ազգանունները։ Ազգը՞։ Լաւ էլի
Բացառութիւններ լինում են, բայց ցաւօք նրանք մեծ թիւ չեն կազմում։
Ես.-Սաթենիկ ջան, ինձ թւում է՝ սխալ պատկերացում ունես սփիւռքահայութեան մասին կամ Սփիւռքը շփոթում ես Հայաստանից Ամերիկա կամ Ռուսաստան գաղթած հայերի կամ այսպէս ասած՝ Նոր Սփիւռքի հետ։ Հին սփիւռքահայերի այլազգիների հետ ամուսնանալու դէպքերը իրօք բացառութիւններ են, եւ այն էլ շատ-շատ չնչին տոկոսով։ Դա թերեւս նոր սփիւռքահայերի մենաշնորհն է։ Դեռ չեմ խօսում Թուրքիա եւ շէյխերի կղզիները գնացածների մասին։ Նոյն պատկերն է Ամերիկայում։ Տղաներն էլ պակաս չեն Ռուսաստանում։
Իսկ հայ եկեղեցին Սփիւռքում իր կրօնական դրւածքից աւելի շատ կրում է ազգային բնոյթ։ Այնտեղ են ծւարել հայորդիները, երբ հալածւել ու քարկոծւել են բնիկների կողմից։ Այնտեղ է խօսւել Վարդանանքի ու Սարդարապատի մասին, որովհետեւ տւեալ թեմաների արծարծումը դպրոցներում կամ եկեղեցուց դուրս երբեմն արգելւած է եղել։ Մեր հոգեւոր առաջնորդներից ոմանք կրօնական լինելուց առաջ եղել են ազգային հերոսներ։
Այսպիսով, ես կարող եմ պնդել, որ հին Սփիւռքում իւրաքանչիւր հայ մարդ, նոյնիսկ եթէ մոռացած լինի լեզուն, աւելի հզօր ազգային է, քան բնիկ հայերը։ Եւ դա ունի իր էթնիկ ու պատմական ազդակներն ու պատճառները, որոնցից զուրկ է եղել Հայաստանի հայութիւնը համայնավարական շրջանում։
Տիգրան.- Կոլիա, մասամբ ճիշտ ես՝ հին սփիւռքահայերը աւելի ազգային են, քան բնիկ հայերը։ Խնդիրը կայանում է նրանում, որ ԽՍՀՄ-ի տարիներին հասարակութեան հոգեբանութիւնում ազգայինը մղւել է յետին պլան ու սրա հետ մէկտեղ պետականը նոյնպէս։ Դրա համար էլ մեր հասարակութիւնում դեռ շատ թոյլ է ձեւաւորւած ազգային եւ պետական մտածելակերպը։ Ինչեւէ սա ժամանակի եւ սերնդափոխութեան խնդիր է։ Բայց ինչպէս դու ես ասում՝ ամէն ինչ այդքան էլ անյոյս չի։ Կան, թէ տղաներ, թէ աղջիկներ, որոնց մօտ ազգայինը առաջնային տեղում է եւ եթէ թէկուզ՝ Աստւած չանի, հէնց այսօր էլ կարիք լինի կրկնել Սարդարապատը, ապա համոզւած եմ, մենք ի վիճակի ենք այդ անելու։
Լիլիթ.- Տիգրան, քեզ հետ համաձայն չեմ, քանզի կարծում եմ, հերիք է ամէն ինչ բարդել ԽՍՀՄ-ի գլխին ու նոյնիսկ ազգայինի, ազգայնականի բացակայութիւնը դրա հետ կապել։ Նա, ով ԽՍՀՄ-ի ժամանակ ազգայնական էր, հիմա էլ այդպիսին է, եւ հակառակը, անկախ դրսեւորումներից։ Ասել կուզեմ, որ էութիւնն է կարեւոր, ոչ թէ լոկ ժամանակահատւածը։
Իսկ Սարդարապատը, այդ մասին վերեւում նշել եմ, անտեսանելի, գաղափարական Սարդարապատն արդէն իսկ սկսւած է, բայց այդ անտեսանելի պատերազմը զգացողները եւ դիմակայողները սակաւաթիւ են։ Այսօրւայ ողբերգութիւնը հէնց դա է
Յ.Գ. ԽՍՀՄ-ի տարիներին բազմաթիւ էին սայթաքումները, ողբերգութիւնները, սա անժխտելի է, սակայն այդ տարիներին Հայաստանում ազգայինը հասաւ այնպիսի զարգացման, որպիսին չէր եղել Հայաստանի պատմութեան վեջին 2000 տարւայ ընթացքում։ Միթէ համաձայն չե՞ս, եւ կարո՞ղ ես այդ ակնառու փաստը ժխտել։
Տիգրան.- Լիլիթ ջան, նախ ԽՍՀՄ-ի գլխին բարդելով, ես մեզ չեմ ազատում պատասխանատւութիւնից համարեա թէ ոչինչ չենք իմացել։ Իսկ պատմութեան կորուստի տրամաբանական հետեւանքը ազգայինի կորուստն է։ Ինչեւէ, յուրախութիւն մեզ, այդ տարիներին գտնւեցին այնպիսի անհատներ, որոնք կարողացան ազգին ոտքի հանել։ Բացի դա չի նշանակում, որ հասարակութիւնում առկայ էր նորմալ ազգային մտածելակերպ, այն արդէն խեղաթիւրւած էր։ Եւ իշխանութեան եկած պորտաբոյծներն էլ աւելի խեղաթիւրեցին այն, որի պտուղներն էլ մենք այսօր ունենք։
Սաթենիկ.- Կոլիա, իսկ քո ասած հին սփիւռքը այսօրւայ մեր սփիւռքի քա՞նի տոկոսն է կազմում։ Անձամբ իմ համար հին ու նոր չկայ, կայ մի սփիւռք, որը չպիտի լինէր, այսինքն այսքան պատերազմ ու արիւն թափւեց ոչ նրա համար որ հայը իր հայրենիքը թողնի ու դրսից գոռայ ես հայրենասէր եմ։
Հայը պէտք է ապրի ՀԱՅաստանում։
Յ.Գ. Թող չնեղանան ինձանից սփիւռքի ներկայացուցիչները, հայը էն ազգը չի, ում սազում է օտար երկիրը։
Ես.- Մօտ 75 տոկոս։ Նայիր գոյութիւն ունեցող վիճակագրութիւններին։ Դժւար է ընդունել, որ քեզ համար հին ու նոր Սփիւռք չկայ։ Դա նշանակում է անտեսել պատմութիւնը։ Հին Սփիւռքը աւելի քան չորս հարիւր տարւայ պատմութիւն ունի, իսկ նոր Սփիւռքը ընդամենը՝ 18 տարւայ, եթէ չհաշւենք ԽՍՀՄ-ի տարածքում գոյացած սփիւռքը։
Եւ յետոյ, այդքան հեշտ ու մակերեսային մի դատիր։ Կարդա հին Սփիւռքի պատմութիւնը եւ գուցէ զարմանաս, թէ նրանք ոնց են կարողացել չորս դար շարունակ պահել իրենց ազգութիւնը բռնի տեղահանումներից, կոտորածներից, բռնաբարումներից ու ոչնչացման վտանգը յարատեւ գըլխներին կախւած լինելուց յետոյ։ Էլ չեմ խօսում խտրականութեան ու բռնի ազգափոխութեան կամ կրօնափոխութեան մասին։
Իսկ Նոր Սփիւ՞ռքը։
Նրանք թողել են հայրենիքը եւ հեռացել իրենց ցանկութեամբ, վախեցել են մթից ու ցրտից։ Նրանք իրենց հետ տարել են քաղքենիական, ապազգային մօտեցումներ ու դա սրսկել հին սերունդի երակներում։ Նրանք հեշտ են ամուսնանում այլազգիների հետ։ Եւ այս բոլորը գալիս է ապացուցելու այն փաստը, որ Հայաստանում անչափ յեղյեղուկ են եղել ազգայնական մոտիւները, ինչի մասին իրաւացիօրէն ահազանգում է Լիլիթը։
Իհարկէ հայ ազգին չի սազում օտար երկիր։ Բայց այնքան էլ դիւրին չէ, թողնել այն երկրները, ուր հարկադրաբար արմատ են գցել հին սփիւռքահայերը։ Դժբախտութիւնը կայանում է նրանում, որ երբ, երբեմն էլ, նրանք քանդում են իրենց տունուտեղը եւ ներգաղթում հայրենիք, միշտ չէ, որ հասնում են իրենց սրտագին մուրազին։ Շատ անգամ վանւում են տեղացիների կողմից, շատ անգամ հիասթափւած նորից իրենց ձեռք են վերցնում օտարութեան ցուպը, որը նշանակում է անդարձ կործանում
Սաթենիկ.- Կոլիա, վիճակագրութեանը շատ մի հաւատա. ըստ վիճակագրութեան ՀՀ-ում աղքատութիւնը 9,7 տոկոս է կազմում, բայց իրականում 30-ն անցնում է։
Սփիւռքը, քո ասած հին սփիւռքը, ոչ թէ հայրենասէր է այլ հայրենաբաղձ։ Գալիս են կարօտները առնում, մի քիչ լացում ու գնում իրենց երկիրը։ Ձեր կարծիքով մենք էստեղ չե՞նք նեղւում կամ մեր մուրազները բոլորն ի կատա՞ր են ածւում։ Բնաւ Հայրենիքի քաղցրութիւնն իմացողը դժւարութիւն էլ կը քաշի։
Իմ մեծ պապերը հայրենադարձեր են եղել՝ գալով Հայաստան շատ դժւարութիւններ են ունեցել, բայց ընտանիք են ստեղծել հայի հետ Հայաստանում։ Հալածւել են. իմ պապս 12 տարի աքսորւած է եղել, բայց չի յանձնւել ու յետ չի փախել, քանի որ հայրենիքը իր համար կարեւոր է եղել։ Ես ոչ մէկին չեմ ուզում նեղացրած լինել, ուղղակի իրերին պէտք է իրենց անունները տալ, երբ խօսքը հայրենիքի մասին է՝ ես շատ խիստ եմ մօտենում։ Ինչո՞ւ չէք գալիս ու մնում էստեղ։ Հարազատի հալածա՞նքն է քաղցր թէ՞ օտարինը։ Եւ վերջապէս բազմոցին նստածը չի հասկանում իշաոտնուկին նըստածին. լինել դրսում ու մեղադրել ՀՀ-ում ապրող հայերին, որ հայրենասէր չեն։ Այ, սա է ինձ հունից հանում, թէ չէ ում որտեղ յարմար է, թող էդտեղ էլ ապրի։
Այստեղ առայժմ կանգ է առել այս բանավէճը։ Թէեւ անչափ ցանկանում էի մէջբերում կատարել Սաթենիկի այս տողերը. բայց ընտանիք են ստեղծել հայի հետ Հայաստանում, եւ ծաւալւել դրա շուրջ։ Ինձ յետ պահեց այն վախը, որ գուցէ իմ հայ լինելս էլ գնայ հարցականի տակ

Յոյս թիւ 53
1 Յուլիս 2009