ԳՐԻԳՈՐ ՊԸԼՏԵԱՆԻ ՄԵԾԱՐՈՒՄԸ ԳԼԵՆԴԵԼՈՒՄ

Սոյն թւականի Ապրիլ-Մայիս ամիսներին սփիւռքահայ գրող, բանաստեղծ եւ գրականագէտ Գրիգոր Պըլտեանը այցելեց Գլենդէլ, ուր մեծարւեց UCLA համալսարանի Հայոց լեզւի եւ մշակոյթի ուսումնասիրութիւնների բարեկամների կողմից եւ պարգեւատրւեց Նարեկացի մեդալով: Պըլտեանը սփիւռքահայ լաւագոյն գրողներից է, որ այժմ բնակւում է Փարիզում եւ դասաւանդում է արեւլեան լեզուների հաստատութիւնում: Պըլտեանը 2009 թւականին Հանդէս պարբե-րաթերթի հրաւէրով այցելեց Իրան, եւ իրանահայ գրական շրջանակները առիթն ունեցան ծանօթանալու նրա հետ եւ ունկնդրելու նրա տեսակէտները հայ գրականութեան մասին: Ստորեւ մեր ընմթերցողին ենք ներկայացնում նրա Սեմեր վէպի մասին իրանահայ բանաստեղծ Նորվանի համառօտ գրութիւնը եւ մի փոքր հատւած նոյն վէպից:

 


ՊԸԼՏԵԱՆԻ ՍԵՄԵՐ ՎԷՊԻ ՄԱՍԻՆ
 

Նորվան


Պըլտեանը գիտի հետpաքրքրութիւն առաջացնել առաջին իսկ տողից, եւ առաջին տողը կարե-ւոր է այնքանով, որ այն ճակատագրական հարւածն է համարւում՝ տեքստի դուռը բացելու եւ ընթերցանութեան ճանապարհորդութիւնը շարունակելու կամ չշարունակելու առումով: Նա յաճախ վէպն սկսում է մէկ կամ մի քանի բառով, որով ընթերցողին միանգամից ներառում է պատումի մէջ, ուշադրութիւնը սեւեռում, ցնցում ու մտածել տալիս: Սեմեր-ում եւս հասցւած է առաջին ազդու հարւածը՝ Հը, նա՛, եւ ակամայ խորհում ես՝ ո՞վ է նա-ն, ո՞վ է նախադասութեան արտաբերողը, նստա՞ծ է թէ՞ կանգնած, եւ ինչո՞ւ այդքան կոպիտ, եւ այսպէս շարունակ այլ հարցեր են առաջադրւում: Գրողը անկեղծօրէն յանձնւում է իր ստեղծած կերպարներին, թոյլ է տալիս՝ մտածեն, խօսեն, նրանք իրենց մտքերի ու արարքների տէրն են, քանի որ պատումն էլ կենդանի երեւոյթ է, որում բոլոր անձինք իրենց սեփական կեանքն ու իրաւունքներն ունեն. ոչինչ հաւաստի չէ, վերջնական դատողութիւն, դիտանկիւն չկայ, ամէն ինչ յարաբերական է, ինչպէս կեանքում է:
Դէպի ապրած ու ապրող կեանքերի խորքը տանող այս ճանապարհորդութեան ընթացքում մեզ ուղեկցում է անտեսանելի, բայց մշտական ներկայութիւն ունեցող Ձայնը (այդ մասին քիչ յետոյ), որ իրեն փոխանցւած լուսանկարների տրցակը յանձնում է պատմող տղային, շեշտելով Նայէ: Ահաւասիկ, իջեցւած է կախարդական փայտիկը՝ նայի՛ր, տե՛ս, պահի՛ր ու մտապահի՛ր, ... առանց որոշելու անունը տուածին, գուցէ ընդգծելու համար տալը միայն եւ ո՛չ թէ տուածը, ոչ թէ ընծան, այլ ընծայելը., իսկ ընծան՝ լուսանկարների հնացած, յոգնած ծրարը, որ չես գիտեր ուրկէ կուգայ իր մէջ ամփոփած կեանքերի նման երկար ու դժւարին ճակատագիր ունի, պահ է դրւել սնդուկի մէջ, անցել է ցամաքից ցամաք, ձեռքից ձեռք... այնուհետեւ հնչեցւում է Դո՛ւն պահէ թելադրող, պարտաւորեցնող նախադասութիւնը, որպէսզի լուսանկարները նոր հանգրւան գտնեն: Բայց, տղան ինչո՞ւ պիտի պահի, որքանո՞վ են պատմողի՝ նոր տիրոջ հետ առնչւում, չէ՞ որ դա իր ժամանակը չէ, իր պատմութիւնը չէ, եւ միթէ զո՞ւր է երկմտանքը՝ երբեք չեմ կրնար մտնել այնտեղ, այդուհանդերձ՝ մտնում է լուսանկարների սեմից: Իւրաքանչիւր լուսանկար դէպի անցեալ բացւող լուսամուտ է, դէպի երեք կնոջ աշխարհ, մէկը՝ իր հոգեվարքին մէջ քրտնած, միւսը՝ դռնէն ընդառաջող ոտնաձայնի ուղղութեամբ, երրորդը, որ աշխարհը կը կշռէ իր լուսամուտի ճաղերէն:
Ամէն ինչ այստեղ է, այս իւրովի պատում-լուսանկարում, որը հէնց հիմա ընթացող, միեւնոյն պահին մեռնող, քարացած ներկան է: Մեռելներն ապրում են մեր մէջ, մեր յիշողութեան ծալքերում, եւ մոռացութիւնից փրկելու համար՝ հարկաւոր է անւանակոչել, արձանագրել իրողութիւնը, ուրեմն՝ գրէ՛, չըլլայ՝ մոռցուին, սակայն առանց խօսքի լուսանկարը սոսկ տեւականացւած ներկայ է, այն յաւերժացնելու համար՝ անհրաժեշտ է պատկերին միահիւսւած ձայնը, որի միջնորդութեամբ ու զօրութեամբ լուսանկարները երե-ւում են, շարժւում, մոռացութեան մոխիրների տակից յառնում. անանկ մը ըրէ՛, որ սրանք ապրին, այսպիսով՝ լուսանկարները դառնում են վէպի առանցքային կերպարները, եւ առանձին պատում աւարտւում է նոր պատումով, նոր սկիզբով:
Իսկ ձա՞յնը: Այն մտածողութեան շղթայի մեխանիկական արդիւնքը չէ, այլ՝ լուսամուտ, որով մարդը նայում է աշխարհին: Որեւէ մէկին մտքում պատկերացնելուց առաջ նրա ձայնն ենք լսում, ձայնը կերպարի մարմնացումն է: Այն աշխարհը, որում ոչ ոք չի խօսում, ինչպիսի՞ աշխարհ կը լինի: Հնչած ձայնով ինչ-որ բան է տեղի ունենում, արարւում են զգացմունքներն ու յարաբերութիւնները: Եւ Պըլտեանը ձայնը արարելու, լսելի դարձնելու վարպետ է, որովհետեւ բառերը ոչ թէ բառարաններից ու գրքերից են պահ վերցրած, այլ գրողի, ինչու չէ նաեւ կերպարների փորձառութեան արդիւնքն են: Եթէ կեանքի արմատները մթութեան մէջ են թաքնւած, ու եթէ գրողը փորձում է վերծանել այդ թաքուն շերտերը, ապա տեղի է ունենում կախարդանքը, բառերը դառնում են լուսամուտներ՝ դէպի մէկ կամ մի քանի հաւանական իմաստներ, որոնք ստւերի նման հետեւում են տւեալ բառին: Ուստի եւ՝ նայէ՛-դո՛ւն պահէ-բա՛ց, եւ լուսամուտները բացւում են դէպի մի հաւաքական կեանք, հաւաքական ճակատագիր: Նրանք վտարւեցին հայրենիքից, սփռւեցին, օտարացան ու բնակւեցին լեզւում, լեզուն դարձաւ նրանց հայրենիքն ու հանգրւանը, ինչու չէ նաեւ հաւաքական յիշողութիւնը:
Գրողի հմտութիւնը երեւան է գալիս կանանց կեանքն ու կամքը դրւատելու, քննելու եւ հասարակական ու անհատական փորձը զարգացնելու, նւաճելու ուղղութեամբ կենդանի լեզուն լաւագոյնս օգտագործելու մէջ, այնպէս որ՝ բարբառային, նոյնիսկ օտար բառերը աւելի են երանգաւորում ու ձեւաւորում կերպարների ներաշխարհը:
Լեզւի ճարտարապետը այնպէս է շնչաւորում բառերը, խմորում նախադասութիւնները, որ երկարաշունչ պարբերութիւններն ու էջերը զարմանալիօրէն կարդացւում են արագ տեմպով, ընթերցողը շնչասպառ է հետեւում ոչ-հորիզոնական պատումին:
Ահա՛ Էլմոնը: Քովը մէկ հատիկ աղջիկն է:
Հաւաստի ոչինչ չկայ, եւ այդ անհաւաստիութիւնը տարածւում է ողջ վէպի լայնքով ու երկայնքով՝ ընթերցողին ներքաշելով պատումի մէջ, մասնակից անելով դէպքերին ու իրադարձութիւններին, թողնելով, որ նա էլ իր ենթադրութիւններն ունենայ, իսկ միակ հաւաստին Էլմոնի տառապանքը խորհրդանշող յաւիտենական սեւ հագուստն է, Մարիամի մահւան անլուծելի առեղծւածը, Պելֆորում չորրորդ յարկի իր տան պատշգամբից նրա վար նետւելու լուրը, որի հետ չէր կարող հաշտւել Էլմոնը: Յաճախ Ձայնի պատմածից ու ցուցաբերած վերաբերմունքից ենք պատկերացում կազմում մարդկանց ու եղելութեան մասին, օրինակ՝ երբ ակնարկում է լուսանկարի մէջ երե-ւացող Մարիամի կեսուրին. Իրենցմէ ուրիշներ ալ ըլլալու են անդին, է՛ն առջեւը ատ կնիկը սանքի կեսուրը ըլլալիքն է, նայէ՛, ետեւը գրուած չէ նէ, գրէ՛ Մարիամին կեսուրը, կամ ալ ձգէ՛, պէտք չէ, անունն ալ չպահուի թող, արդէն հիմա շատոնց սատկած պէտք է ըլլայ: Երբեմն էլ հաղորդակցւում ենք պատմող տղայի ենթադրութիւններին, որն ուզում է հա-ւաստիացնել անհաւաստին, կարծիք կազմել Մարիամի ուղարկած բացիկի յետեւում գրած երեք բառերի միջեւ ընկած տարածութեան մասին՝ նկատելով, որ մէկ բառը առանձնացւած է համարեա թէ իրար շաղկապւած հատիկ եւ մայրիկիս բառերից. Լռութիւն մը կայ հոս, ճիշտ հոս, ուր Մարիամը կը թուի, թէ բան մը կըսէ, բան մը կու տայ ինքն իրմէ:
Լռութիւն: Ոչինչ ասել:
Պատմողը դէպի ո՞ւր է նայում, ի՞նչ է խորհում, երբ լռում է: Լռութիւնը ինչ-որ բանի խոստովանութիւն է, դադար, յապաղում՝ լսելու կամ չլսելու, ասելու կամ չասելու համար: Լռութիւն, այսինքն՝ դու իմ փոխարէն մտածիր: Բառերի, պարբերութիւնների, մտքերի մէջ զետեղւած ճերմակ բացը ապացոյցն է այն բանի, որ Պըլտեանը յարգում է իր ընթերցողին՝ թոյլ տալով երեւակայութեան նժոյգին հեծած՝ ասպատակի իրեն պատկանող տարածքում:
 



ՍԵՄԵՐ
ՀԱՏՒԱԾ ՎԷՊԻՑ


Գրիգոր Պըլտեան
 


Քանի որ լուսանկարներուն մեծ մասը հեղինակ չունի, ամենէն հիներէն մինչեւ ամենէն նորերը ստորագրութիւն չեն կրեր։ Մէկ մասը սովորական թաղային այլազան լուսանկարիչներու անճարակ գործ մ՛է, միւս մասը ելած պէտք է ըլլայ Սեդոյի ձեռքէն, Սեդօ էմիին, իր հին, անդրջրհեղեղեան մեքենայով կը նկարէր գիւղերէն քաղաք եկող գիւղացիներ, իրեն համաքաղաքացիներ։ Թերեւս իսկապէս ան միակ լուսանկարիչը չէ, թէեւ չեմ կրնար չընդունիլ, որ ոճ կը կայ, ոսպնեակին դիմաց դէմքերը տեղաւորելու, մանրամասնութիւն մը տեսնելու եւ լուսաւորելու, տեսադաշտի իրերը իրարու հետ յարաբերութեան մէջ դնելու կերպ մը՝ ուր նկարչական մտածում մը կը բանի ակամայ, գաւառացիի իր համով շեշտին ներքին ոլորտը գրեթէ։ Արուեստագէ՞տ մը։ Պիտի քմծիծաղէր, քիթին տակէն, այդ բառը ուրկէ՞ գիտնար եւ իր կապոյտ-կանաչ աչքերը պիտի դառնային իրենց խոռոչներուն մէջ, սրամիտ ու լրբենի։ Ինձի այնպէս կու գայ, որ ոչ ոք խորհած էր լուսանկարողին մասին, անիկա չկար, ճիշդ՝ ոչ-ոքն էր, դիրք մը չէր, պաշտօն մը չունէր, այլ գուցէ անդադար փոփոխուող կիզակէտ մը։ Եւ ասոր որքան տեսնուածին այնքան ներկայացողին, այդ պատկերին, որ պիտի ըսեմ ներքին անտեսանելի պատկեր, որ ես կրնամ միայն կռահել։
Բա՛ց,
եւ այս ամենէն սովորական բառը կը թուի տարօրինակ արարողութեան մը սկիզբը, կարծես չապրուած առօրեայի երազէն կը մտնեն ապրուած իրականութեան, կարծես թէ ես ալ տեղ մը պէտք է գտնեմ ինձի համար լուսանկարներու իրականութեան մէջ, գրաւելով ոչ թէ ոսպնեակին տեղը, որ կը դիտէ դուրսէն, այլ այն միւս կէտը, որ նոյն պահուն կը յամենար յետոյ կ՛անցնէր նկար-ուողի մտքէն, այն միակ րոպէն, երբ աչքը կը միանայ սոսկումի, վերացումի, ուրախութեան փայլին, անոր որ խօսք չէ, այլ լռութիւն, այլ ցանկութիւն մը խօսքի, քանի որ չկայ լռութիւն առանց խօսքի որ ահա մէկէն կը հնչէ, ինչպէս կրնար ըլլալ Մարիամին գրուածքի ընթերցման պահուն, սենեակի փայտէ չորս պատերուն միջեւ (դուրսը ցուրտ, խոնաւութիւնը տախտակորմի ծերապերէն ներս թափանցող) երբ կը հետեւէին տենդագին պատմութեան մը, որուն ելքն ու մուտքը, ծակն ու ծուկը գիտէին, բայց կը շարունակէին ականջ դնել, ուշադիր, մոռցուած դրուագ մը կը վերյիշէին, Մարիամին կը թելադրէին, որ աւելցնէ լուսանցքին կամ ետեւի էջերուն մէջ, դանդաղ ելեւէջ մը, միապաղաղ թուող շեշտայնութիւն մը, երբեմն ներքին բաբախումէ մը տոգորուած կշռոյթ մը կարծես թէ կը կանխեն զիս, կը հետեւիմ ձայնին, կը թուի թէ կը հետեւիմ կորսւած գրութեան տողերուն, կը կարօտնամ անոր, կ՛աւաղեմ անոր պակասը, ես ալ տարուած անգոյ բանի մը հմայքէն, եւ կը քայլեմ զառիվերներուն, սեպութիւններուն, Անթիքայի դանդաղ ընթացումին, զառիթափներուն ե-տեւէն, պրկուող, լայնցող հեւքին, որ ձայնին ֆիզիքական իրականութիւնն է անկասկած, երբ ճիգ կ՛ընէ արտայուզելու, դուրս բերելու, կերպաւորելու ստեղծումին տուեալները, կը յառաջանամ ձայնով, չեմ նայիր անոր դէմքին, չեմ կրնար նայիլ, խարխափելու եմ, բայց կը շարունակեմ դիմել առաջ, անոր լռութիւններուն, պէտք է յաղթահարեմ զանոնք, անոնց ետին կը լսեմ ուրիշ ձայն, այն մէկը, որ կը խօսէր, կը պատմէր, կը կարդար անգիր, եւ երբեմն այնպէս կը թուի թէ լուսանկարը, եթէ շրջեմ, պիտի յայտնուի անիկա։
Լուսանկարին ետեւ ձայն մը կայ, որ կը թուի մենախօսել, բայց երբ կամաց-կամաց ականջս կը վարժուի անոր ընթացքին եւ նուազ կարեւոր կը նկատեմ պատմածը, այն ատեն կ՛ըմբռնեմ, որ ան բնակուած է ուրիշ ներկայութենէ մը, որ ներկայ չէ խորքին մէջ, այլ կը կազմէ զօրութենական ներկայութիւնը մը, եւ թէ հոն բազմաթիւ շունչեր կու գան, կը բախին իրարու, կը սիրեն զիրար, կ՛ատեն, կը բզկտեն, կը լքեն զիրար, եւ ամեն մէկ ձայն իր շեշտը ունի, իր լարը, իր բառապաշարը, իր տենդն ու անգոհանքը, բայց բոլորն ալ կը դիմեն կէտի մը, որ բխող ձայնն է, ազատագրուած ասոր, անոր անձնականութենէն, եղած չէզոք խօսուածք մը, որ ակամայ խորք մը կու տայ կեանքիս, եւ անոր վրայ ձեռքս կը գրէ անանուն, գուցէ կրկնագիր գրուածք մը, որուն տէրը ես չեմ, ո՛չ այլեւս։

 

Յոյս թիւ 126

11 Յուլիս 2012