ԿՇԵՌՔԸ

Ես նստած էի վրանում, երբ բանւորներից մէկը հեւիհեւ լուր բերեց, որ մեր թւարկութիւնից առաջ երրորդ հազարամեակին վերագրւող դամբարանում, որը երէկ էինք բացել, քիչ առաջ մարդ յայտնաբերւեց։
-Շտապիր, պարոն,- ասաց,- չենք հասկանում ինչ է ասում։ Էնքան հին է, որ երբ խօսում է, ծնօտը քիչ է մնում պոկւի։
Ես կեպին գլխիս քաշեցի ու վազեցի բանւորի ետեւից։
Մարդը, իրօք, պէտք է որ շատ հին լինէր։ Նստած էր ծալապատիկ, դամբարանի հեռաւոր անկիւնում, ոտքից գլուխ ձարձրւած ժամանակի ու սեփական փոշուց։ Ինձ տեսնելով, բարձրացրեց գլուխն ու երեսիս նայեց։
-Դու դեռ հասկանո՞ւմ ես ինձ,- հարցրեց այնքան հին հայերէնով, որ հինգերորդ դարի մատեաններից քաղած գրաբարս նորագոյն լեզու թւաց։
Ես գլխով արեցի։
Այդ ժամանակ նա ծնկների տակից ինչոր բան հանեց, բարձրացրեց, եւ ես տեսայ կախովի կշեռք։
-Մտքերդ դիր այստեղ,-ասաց նա։
Ես կենտրոնացայ, ջանալով ինչքան կարելի է շատ խելոք մտքեր դնել կշեռքի թաթին, որովհետեւ հասկացայ, որ միւս թաթին նա իր մտքերն է դնում։
Կշեռքի թաթերը տարուբերւեցին, իջան, բարձրացան, դողդողացին ու վերջապէս հաւասար անշարժացան։
-Թշւառակա՛ն, ամենեւին չե՛ս փոխւել,- արհամարհանքով ասացին չորացած շուրթերը, եւ ցածի ծնօտը պոկւեց ու ընկաւ։
Մաս առ մաս նա լրիւ քանդւեց ու փլւեց եւ ի վերջոյ սեփական սրունքների տակից նայեց դատարկւած ակնախոռոչների ու չփակւող ատամնաշարերի անհնչիւն, բայց չարախինդ ծիծաղով։ Ես կռացայ ու ոսկորների անիմաստ կոյտի միջից դուրս քաշեցի միակ արժէքաւոր բանը՝ կշեռքը։
Ամբողջ օրը, մինչ բանւորները օգնականիս հսկողութեամբ շարունակում էին դամբարանը մաքրել հողից ու աղբից, ես վրանում նստած զբաղւած էի կշեռքով։ Ինձ չգիտես ինչու թւում էր, որ նա աւելի հին է, ոչ թէ մեր թւարկութիւնից առաջ երրորդ հազարամեակին պէտք է վերագրւի, այլ էլ աւելի վաղ ժամանակներին եւ մինչ այդ դամբարանն ու այդ մարդու ձեռքն ընկնելը ուրիշ տեղում է եղել։ Դա, իհարկէ, վարկած էր, որ պէտք է գիտականօրէն հիմնաւորւէր։ Ինչը սակայն, հասկացայ արդէն կէսօրից յետոյ, ինձ դժւար, թէ յաջողւի։
Կշեռքը չգիտես ինչպէս ինքն իրեն մաքրւում էր ժանգից ու ժամանակի միւս աւերիչ հետքերից։ Անհաւանական էր, բայց մտածեցի, որ գուցէ ինձնից են նոր կեանքի ազդակներ փոխանցւում նրան, եւ մի կողմ դրեցի։ Բայց սեղանի վրա էլ մետաղը շարունակում էր ինքնավերականգնումը։
Երեկոյեան կողմ սեղանիս արդէն միանգամայն նոր կշեռք էր դրւած. էրոզիայի ոչ մի հետք, ասես քիչ առաջ էր դուրս եկել արհեստանոցից։
Կէսգիշերին, լամպը մարելուց առաջ, մի վերջին անգամ նայեցի կշեռքին։ Լամպի լոյսի տակ նա շողշողում էր մետաղական սառը, զգաստացնող, համարեա գիտակցական փայլով։
Քնեցի անհանգիստ։ Յաճախ արթնանում էի, գլուխս բարձրացնում, յուսալով դռան ճեղքից լոյսի թէկուզ առաջին գունատ շողը տեսնել, բայց հայեացքս ամէն անգամ անթափանց խաւարի էր հանդիպում, եւ, գլուխս բարձին դնելով, նորից ընկղմւում էի կիսանիրհի մէջ։
Վերջ ի վերջոյ, համբերութիւնը կորցրած, վեր կացայ, խարխափելով գտայ լուցկին, վառեցի լամպն ու ժամացոյցին նայեցի։ Եւ ապշեցի։ Առաւօտեան ժամը տասն էր։ Սովորաբար ես վեր էի կենում վեցին, բանւորներն էլ իրենց հերթին էին շուտ գալիս, որպէսզի աշխատանքն սկսեն նախքան յուլիսեան արեւը կը սկսէր այրել։ Ինչպէ՞ս էի այդքան երկար քնել եւ ինչպէ՞ս ոչ ոք ինձ չէր արթնացրել։
Եւ ինչու՞ այս անգամ դռան ճեղքից լոյս չի երեւում, մտածեցի հագնւելիս, ազատ ձեռքով ետ տարայ դռան փեշն ու տրորւած խոտի, օգնականիս վրանի, խանձւած բլուրների, Հայկական պարի ու երկնքի փոխարէն պատ տեսայ։
Դամբարանս ճշտօրէն կրկնում էր վրանիս ձեւն ու չափերը։ Կառուցւած էր, ճիշտ է, քսաներորդ ու քսանմէկերորդ դարերի սահմանագլխի շինանիւթից՝ բետոնից, բայց մնացածով միանգամայն աւանդական էր՝ հետս էր այն ամէնը, ինչը սիրել էի եւ ինչը կարող էր ինձ պէտք գալ՝ հարազատներիս լուսանկարները, աստղագիտութեանը, փիլիսոփայութեանը, պատմութեանը, հնէաբանութեանը, մարդաբանութեանը, կենդանաբանութեանը վերաբերող գրականութիւն, մի քանի փոքրիկ հատոր բանաստեղծութիւն, մի ծալ լաւաշ հաց, մի գլուխ ոչխարի պանիր, մի շիշ գինի, մի թաս ծիրան ու լոյս՝ համարեա լիքը նաւթավառ։ Եւ կշեռքը, որը դեռ չէի հասցրել սիրել, բայց երեւի պիտի սիրէի։
Իհարկէ, մինչեւ անցնէր երեք հազար տարի, երկու հազար էլ հերթական նոր թւարկութիւնից, այս ամէնի մեծ մասը փոշիանալու էր, բայց ինձ աւելի շատ արդէն հետաքրքրում էր նա, ով երեք հազարին գումարած երկու հազար տարի անց բացելու էր դամբարանս. դեռ հասկանալո՞ւ է ինձ եւ ի՞նչ է դնելու կշեռքի իր նժարին։
Ես մարեցի լամպը ու, կշեռքս առած, ծալապատիկ նստեցի դամբարանիս հեռաւոր անկիւնում։

2001.մայիս

Յոյս թիւ 25
7 Մայիս 2008