ԹԱՔՆՈԻԱԾ ԱՂԷՏ ՄԸ ԿԸ ՍՊԱՌՆԱՅ ԵՐԵՒԱՆԻՆ

Յակոբ Նազարեան

 

 

Հեռուստացոյցին առջեւ նստած կը դիտէի քանդուած շէնքէրու անհամար շարան մը եւ խուճապահար ամբոխ մը վերապրողներու, որոնք ասդին-անդին վազելով իրարու հետ կը խօսէին եւ աղաղակելով օգնութիւն կը հայցէին: Ոմանք տխուր արտայայտութիւններով եւ երբեմն սառած նայուածքներով՝ դեռ չէին պատկերացներ ահաւոր հետեւանքները մեծ երկրաշարժին գործած աւերներուն, որոնք խլած էր իրենց սիրելիները՝ զանոնք ճզմելով շէնքերու փլատակներուն տակ: Մեռեալներու թիւը, որ 50,000 կը գնահատուէր երկրաշարժէն անմիջապէս յետոյ, հասած էր մօտաւորապէս 200,000-ի: Ասիկա հետե-ւանքն էր 7.0 չափի ուժգնութեան երկրաշարժի մը, որ տեղի ունեցաւ Հաիթիի մայրաքաղաք Փորթ-օ-Փրենսի մէջ Յունւար 13-ին: Երկրաշարժի մակակեդրոնը (Էփիսենթըր) շատ մօտ եղած էր մակերեսին եւ ճեղքին խզուածքը եղած էր մօտաւորապէս 10 մղոն: Ասիկա շատ նման էր Սպիտակի երկրաշարժին, որ տեղի ունեցաւ 22 տարիներ առաջ, միայն այն տարբերութեամբ, որ երկրորդ երկրաշարժին պարագային՝ մեռեալները սե-ւամորթ գերիներու սերունդներէն կու գային եւ հաստատուած էին եւ չունէին տոկունութիւնն ու որակը դիմագրաւելու նոյնիսկ շատ աւելի մեղմ երկրաշարժեր: Յստակ կը դառնար, հետեւաբար, թէ երկրաշարժը չէր որ սպաննած էր բազմաթիւ քաղաքացիներին, այլ՝ անորակ եւ տկար շէնքերն ու բնակարանները: Աղէտը այնքան ահաւոր էր, որ տարիներ պիտի առնէ վերականգնելը Փօրթ-օ-Փրենս քաղաքը եւ ժողովուրդին կրած հոգեկան աւերները: Երկրաշարժէն առաջ ալ, արդէն Հայիթին կը նկատ-ուէր ամէնէն աղքատ երկիրը Արեւմտեան երկիրներու մէջ:
Գալով Սպիտակի երկրաշարժին, անիկա ունէր 6.8 չափի ուժգնութիւն, որուն հետեւանքները շատ սուղ արժեցին հայրենի ժողովուրդին, պատճառելով մարդկային աղէտալի եւ բնակելի շէնքերու մեծ կորուստներ: Ըստ կարգ մը գիտական կանխագուշակումներու, Երեւանի մէջ ալ, մօտ ատենէն տեղի պիտի ունենայ զօրաւոր երկրաշարժ մը եւ եթէ գործա-դրութեան չդրուին շէնքերու զօրացման ծրագիրներ, թէ՛ մարդկային եւ թէ՛ շէնքերու վնասները շատ աւելի մեծ պիտի ըլլան քան Սպիտակինը:
Անցեալին ալ, Հայաստանի մէջ տեղի ունեցած են շատ մը աւերիչ երկրաշարժեր:
Երեւանի մէջ եւ մօտակայ շրջանները կան առնւազն երեք ակտիւ երկրաշարժային ճեղքեր, որոնք կրնան որեւէ ատեն շարժիլ եւ մեծ վնասներու ենթարկել սովետական շրջանին շինւած անորակ բազմայարկ շէնքերը: Ակտիւ են Երեւանի, Գիւմրիի եւ Արաքսի ճեղքերը:
Հայաստանի ամենահին երկրաշարժը, ըստ պատմաբաններու, տեղի ունեցած է 550 թւականին Քրիստոսէ առաջ: Այս թւականէն մինչեւ 1932, տեղի ունեցած են երկու 7.0 եւ 7.4 չափ ուժգնութեամբ երկրա-շարժեր եւ 15 5.0-էն 6.9 ուժգնութեամբ երկրա-շարժեր: 893 թւականին Դւինի մէջ 6.0 չափի ուժգնութեամբ երկրաշարժ մը 70000-էն աւելի մարդկային զոհեր խլած է եւ Դւինը, որ Հայաստանի մայրաքաղաքն էր, մեծաւ մասամբ կործանած է: Իսկ 1679-ի Գառնիի երկրա-շարժը կործանած է Երե-ւան քաղաքը, պատճառ դառնալով 8000-է աւելի զոհերու: 1840-ին տեղի ունեցած է 7.4 ուժգնու-թեամբ Արարատեան երկրաշարժը:
1932-էն մինչեւ 1993 տեղի ունեցած են մէկ երկրաշարժ 6.3 ուժգնութեամբ եւ չորս երկրաշարժեր 5-էն 6 ուժգնութեամբ, Հայաստանի տարբեր շրջաններուն մէջ:
Սպիտակի երկրաշարժի 10-րդ տարեդարձին առիթով մենք մեր վերապահութիւնները եւ մտահոգութիւնները յայտնեցինք Երեւանի մէջ գոյութիւն ունեցող բազմայարկ շէնքերու մասին, մամուլով: Հոն նաեւ յայտնեցինք մեր տեսակէտները մինչեւ 1998 շինուած շէնքերուն մասին, որոնք, շատ քիչ բացառութիւններով, նոյն անորակ մեթոդներով շինուած էին: Ի՞նչ է վիճակը սէյսմակայունութեան: Բացի այն շէնքերէն, որոնք շինուած են վերջին տասը տարիներուն, սովետական շրջանին շինուած շէնքերը, ընդհանրապէս, կարելի է բաժնել հետեւեալ մասերուն, իսկ սէյսմակայունութիւնը կարելի է հիմնել Սպիտակի երկրաշարժի արդիւնքներէն:
ա) Մէկ-երկու յարկանի բնակարաններ եւ շէնքեր՝ երկաթ-բեթոնէ, քարէ եւ ուրիշ շինանիւթերով կառուցւած: Ընդհանրապէս շատ մը դպրոցներ, կրթական եւ վաճառականական հաստատութիւններ եւ գործարաններ կը պատկանին այս խումբին: Այս տեսակի շէնքեր շատ մեծ վնասներ կրեցին եւ խլեցին շատ զոհեր:
բ) Չորս եւ հինգ յարկանի շէնքեր, քարէ պատկերով, շրջանակային կառոյցներ, հաւաքովի ծածկերով: Տկար սէյսմակայունութիւն ունեցող այս շէնքերը մեծ վնասներ կրեցին, եւ հետեւաբար, նաեւ շատ աւելի զոհեր խլեցին: Ամէնէն տկար մասը եղած են ծածկերը, պատերը իրարու միացնող կապերու պակասը:
գ) Հաւաքովի երկաթ-բեթոնէ միւս ուղղութեամբ շին-ուած 9-12 յարկանի շէնքեր, որոնց դիմադրականութիւնը եղած է տկար եւ այս պատճառաւ գրեթէ մեծամասնութիւնը այս շէնքերուն դարձած են փլատակ:
դ) Այս դասակարգի շէնքերը, որոնք շինուած էին պանելային կոնստրուկցիա մեթոդով, երկաթ-բեթոնէ եւ շատ մը պատերով 1-9 յարկանի, շատ լաւ դիմացած են երկրաշարժի ցն-ցումներուն եւ շատ քիչ վնասներու ենթարկուած:
ե)Յարկերու բարձրացման մեթոդով երկաթ-բեթոնէ շէնքերը, որոնք մինչեւ 16 յարկանի են, շատ տկար դիմադրականութիւն ցոյց տուած են եւ կը նկատուին շատ վտանգաւոր:
Ի՞նչ պատկեր կը ներկայացնեն արդեօք վերջերս շինուած բազմայարկ շէնքերը: Մեր ստացած տեղեկութիւններուն համաձայն, արդիական շինարարական օրէնքները կը կիրարկուին եւ շէնքերու զօրացման որեւէ ծրագիր գոյութիւն չունի, կամ, առ նուազն, մենք տեղեակ չենք այդպիսի ծրագրի մը մասին: Եթէ նորոգումներ ալ կ՛ըլլան, անոնք ալ կը կատարուին միայն շէնքին արտաքին եւ ներքին տեսքը բարելաւելու համար: Հոս կ՛ուզենք շեշտել թէ երկրաշարժը կրնայ պատահիլ որեւէ ժամանակ, առանց նշանի, որուն հետեւանքով բնակիչները պէտք եղած ժամանակը չեն կրնար ունենալ շէնքէն դուրս գալու: Նկատի առնելով, որ առանց պէտք եղած քայլերը առնելու զանազան պատճառներով, անխուսափելին, դժբախտաբար պիտի պատահի ի մօտայ, եւ յաջորդ երկրաշարժը Երեւանի մէջ պիտի վերածուի ազգային մեծ աղէտի՝ խլելով մեծ թիւով զոհեր: Հաւանական է, որ զոհերու թիւը ըլլայ Սպիտակի զոհերուն քառապատիկը:
Այս մտորումներու վերջա-ւորութեան, կ՛ուզենք ընթերցողներուն ուշա-դրութեան յանձնել հետեւեալ դրուագը. 1993-1995-ին խումբ մը մտահոգ հայեր նախնական ծրագիր մը յղացան 1000 շէնքեր եւ տուներ զօրացնելու Երեւանի մէջ, գոնէ մասամբ մը նուազեցնելու համար մարդկային զո-հերու թիւը ապագայ երկրաշարժի մը պարագային: Բիւդջէն 250 միլիոն դոլար որոշուած էր. եթէ իրագործուէր, գործ պիտի ստեղծուէր 5000 անձերու եւ ծրագիրին գործադրութիւնը պիտի տեւէր 3-5 տարի: Դժբախտաբար գլխաւոր երեք պատասխանատուներէն երկուքը, մէկը "Փարսընզ" ընկերութեան փոխնախագահը, միւսը՝ պատուաւ հայ մը, մահացած իրարու ետեւէ, եւ ծրագիրը չգործադրուեցաւ: Այս հարցը ուրեմն կը մնայ իբրեւ մարտահրաւէր Հայաստանի կառավարութեան եւ արտասահմանի հայութեան: Այս հարցը մասամբ կը լուծուի, եթէ դրական քայլեր առնուին եւ ծրագիրներ մշակուին հին շէնքերը զօրացնելու։ Հակառակ պարագային, Երեւանի մէջ ականատես կրնանք ըլլալ Հայիթիի աղէտին կրկնութեանը:


Լոս Անջելըս
Աղբիւր` "ՌԱԿ" Մամուլ

 

Յոյս թիւ 73

5 Մայիս 2010